WWW.DOC.KNIGI-X.RU
БЕСПЛАТНАЯ  ИНТЕРНЕТ  БИБЛИОТЕКА - Различные документы
 

Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 7 |

«Словенска научна фантастика Зборник радова Уредили Дејан Ајдачић и Бојан Јовић Институт за књижевности уметност Београд 2007 Главни и одговорни уредник Др Весна Матовић Уредници Др Дејан Ајдачић ...»

-- [ Страница 3 ] --

Ali Bondi se bavi i prolou. U knjizi 3 x Egon Bondi (3 x Egon Bondy,1990) koju ine tri novele, autor evocira prolost. Od maginog vidjenja sveta iz vremena paleolita (amon), preko slike XIX veka u kome kaludjer traga za istinom (Mnch), do prie o ivotu jevrejskog lanog misionara (Nov vk), a sve ispripovedano kao aluzija na realije totalitarnog sistema XX veka. Krajem 90-ih Bondi pie roman Severin (Severin,1997), beletrizovanu monografiju panonskog sveca kroz iju sudbinu autor trai esencijalni smisao egzistencije.

A onda, nagli zaokret ponovo u budunost u sajberpank noveli Sajberstrip (Cybercomics, 1995.)3. To je pogled u nedaleku budunost, kada e na Zemlji iveti deset milijardi ljudi, od kojih se 90% populacije bori za golo preivljaRoman Sajberstrip objavljen je na srpskom jeziku u prevodu Aleksandre Cimpl-Simonovi (Zepter book world, Beograd 2003.) vanje a manjina diktira protok kapitala i ivi u blagostanju.

Svetom vladaju velike korporacije, planeta je ekoloki unitena, mnogi poznati gradovi su nestali sa lica zemlje ili su izgubili svoj znaaj... To je svet koncentrisane bede, besomunih ratova, rasizma i neukosti. Automatizacija privrede stvorila je armiju nezaposlenih koja se bavi kriminalom i prostitucijom. U takvom svetu postoji samo jedna oaza – to je prag, grad u kome vlada Mafija koja je iz sopstvenih interesa sauvala stari izgled grada kako bi privukla turiste i bankarski kapital. U tom gradu ivi Vera, kompjuterski haker, koja dobija tajni i rizini zadatak... Vera je zgodna crnkinja, udovica je i ima erku. Njena specijalnost su raunarska dekodiranja i ulaenja u softverske sisteme. Medjutim, junakinja je sajber robot u enskom telu, ona osea pomou senzora, najsigurnije se osea u virtuelnom svetu kompjutera, a svoje emocije kontrolie uzimanjem droge. Njeno savreno logino i inteligentno razmiljanje ne razlikuje se od raunarsko-robotskog sistema zakljuivanja.

Robot nije vie sintetiki android koji je rezultat tehnolokog napretka civilizacije (R.U.R.), nije vie ni stvorenje koje egzistira uz oveka, preuzevi sve njegove odlike (Ramax), sada su se ovek i robot stopili u jedno bie.

Sam ovek je robot. podsvest junakinje funkcionie poput otvaranja fajlova u komjuterskim programima, poput video inserata koji se nekontrolisano pojavljuju i nestaju u svesti. Vera priznaje da je njena podsvest „kao maina, jer ne samo da obradjuje ve i otkriva nove, beskonane informacije“. Sa virtuelnom kacigom na glavi i rukavicama, ona prouava talase informacija u virtuelnom prostoru, preradjuje ih, „lovi“ njihove skrivene kodove, plovi kroz univerzum prostora koji je oima nevidljiv, ali odgovara recepciji raunarskog ipa. Verine emocije su kontrolisane, svode se na oseaj majinske odgovornosti, veu ili manju meru poverenja u ljude oko sebe i izvesnu dozu straha za svoj ivot. Samo povremeno, kada spoljanji senzori nadrae njena ula, blesne na tren poneko seanje koje budi uspavanu senzitivnost. Ipak, prevladava oseaj praznine.

Ali Bondi, koji u svojim delima pre svega preispituje filozofsku spoznaju sveta, svom sajber robotu otkriva puinu istonjake filozofije i time prua junakinji ansu da se priblii samospoznaji i otkrivanju smisla postojanja.

Tako ooveeni robot dobija mogunost da vrati u sebe sutinu ljudskog bia.

Sva tri eka robota R.U.R roboti, Ramax roboti i Sajber roboti produkti su razliitih stepena tehnolokog razvoja, potiu iz razliitih perioda XX veka i ogledalo su razliitih faza u razvoju SF proze u ekoj knjievnosti. Ipak, poseduju neto zajedniko – svi oni su ovekolika i inteligentna bia, bia „od krvi i mesa“. Niti jedan od njih nije sainjen od elika, metala i drugih vetakih materijala. po svojoj spoljanjosti ne lie na maine. Oni su produkti ili hemijskog procesa (R.U.R.

i Ramax), ili sastavni deo sajber realnosti (Sajberstrip).

Dakle, oni su ooveeni. Toliko su ljudima slini da ih prepoznajemo samo po drugaijoj motorici pokreta, izrazu lica i dubini pogleda, ili po nainu percepcije okolnog sveta.

Razliiti stepen tehnoloke savrenosti meri se iskljuivo parametrima kao to su to vea slinost sa ovekom (R.U.R.), identifikacija sa njim (Ramax) i sposobnost prevazilaenja ovekovih ogranienosti (Sajberstrip). Njihov stepen tehnolokog savrenstva obrnuto je srazmeran duhovnom razvoju oveka. to su roboti savreniji, ovek je sve udaljeniji od svoje duhovne sutine, otudjeniji od sveta i samoga sebe. Robot je ogledalo ovekovog unutranjeg sveta, vetaka inteligencija koja nastoji da savlada tvorca (R.U.R.), da se sa njim poistoveti (Ramax) ili da ga ve prevazidjenog ponovo uzdigne (Sajberstrip). Roboti su i ogledalo stvarnosti koja okruuje apeka, Novotnog i Bondija, oni su parametri stanja ljudskog duha i pokuaj odgovora na ira egzistencijalna pitanja.

Uz atraktivnost i avanturu, ovi roboti nas navode na razmiljanje o budunosti civilizacije, granicama ovekovih mogunosti, veitoj potrebi traganja za smislom. Tako su ova tri eka robota prela put od ovekovog tehnolokog proizvoda, koji je stekao mo veu od svog tvorca, do povratka filozofskoj mudrosti, koja ipak pripada samo oveku.

LITERATURA:

ern, Frantiek: Premiry brat apk, Nakl. Hynek, praha 2000;

Langer, Ale: Souasn esk science fiction, Nstin vvoje esk sci-fi, Interkom 1994;

Kubkov p., Kotk p.: et spisovatel, praha 1999;

Dokoupil B., Zelinsk M.: Slovnk esk przy 1945Sfinga, Ostrava 1994.

–  –  –

The vision of the robot as android which exists alongside with humans only as a helper or an enemy, to the robot capable to identify with humans, to the complete merging of man and robot in a computer perception of reality – that is the road travelled by robots in Czech science fiction, from Karel apek’s drama R.U.R to the novella Ramax by Frantiek Novotni, to the novel Cybercomic by Egon Bondi.

The robot is the mirror of man’s inner world, artificial intelligence trying to triumph over its maker (R.U.R), to identify with him (Ramax) or to re-establish him when he is already superseded (Cybercomic). That way, these three Czech robots travelled from man’s perfected technological product to a desire for the return to philosophical wisdom, which, in spite of everything, belongs only to the human race.

At the same time, on the basis of the approach to the theme of the robot phenomena, one can discern three phases in the development of Czech SF: K. apek has founded the genre, F. Novotni is a typical represent of the genre and Bondi belongs to a new, cyber dimension of Czech SF.

Andrzej Stoff (polska, Toru)

TECHNIKA JAKO „LUSTRO” DLA CZOWIEKA W UTWORACH STANISAWA LEMA

Апстракт: Питање шта човек тражи у откривању космоса и других светова отвара низ питања који се тичу виђења односа човека и технике у делима пољског писца научне фантастике Станислава Лема.

Испитује се Лемово виђење људских својстава машина

– свести, логике, интуиције, фантазије, етичких мерила, те њиховог односа са човеком кроз метафору огледала.

Кључне речи: пољска књижевност – Станислав Лем – Соларис – Пиркс – техника – однос према техници – роботи – етичке особине – техника као огледало човека W Solaris Stanisawa Lema jedn z najwaniejszych scen dla zrozumienia problematyki powieci jest rozmowa Kelvina i Snautem, w ktrej mowa jest o sensie lotw kosmicznych. Ma ona miejsce po usuniciu ze stacji przez pierwszego z nich fantomu jego zmarej ukochanej, Harey.

Kelvin jest wstrznity tym, co mu si przydarzyo: spenieniem si niemoliwego, ale i sposobem, w jaki dotychczasowe poczucie niemoliwoci stara si przywrci.

polecia przecie na odleg kosmiczn stacj badawcz, by zapomnie o tym, co na Ziemi stao si wyrzutem sumienia, tymczasem tam, gdzie mia odbudowa wewntrzn rwnowag, wydarzyo si co nieporwnanie bardziej zatrwaajcego, co, co w ogle podwaao powszechnie akceptowany porzdek wiata. Kelvin jeszcze nie potrafi si przyzna nawet przed samym sob do waciwego powodu przybycia na solaryjsk stacj, a jako jej mieszkaniec o najkrtszym stau nie wie jeszcze wszystkiego, co tu okazuje si rzeczywistoci. Snaut, majcy wiksze dowiadczenie w radzeniu sobie z osobliwociami planety, pomaga mu zrozumie przynajmniej to, co da si zrozumie przed osobistym dowiadczeniem tego. Kelvin jest przecie jeszcze przed kolejnymi powrotami Harey i rozstaniami z ni, nie jest jeszcze tym czowiekiem, ktry

– cakowicie zmieniony i niczego ju niepewny – w zakoczeniu powieci bdzie trwa na skrawku solaryjskiego ldu, wierzc, „e nie min czas okrutnych cudw”. Teraz jednak Snaut wypowiada znamienne sowa, w ktrych – w

imieniu Lema – streszcza filozofi czowieka jako poszukiwacza innych wiatw:

Wyruszamy w kosmos, przygotowani na wszystko, to znaczy, na samotno, na walk, mczestwo i mier. Ze skromnoci nie wypowiadamy tego gono, ale mylimy sobie czasem, e jestemy wspaniali. Tymczasem, tymczasem to nie wszystko, a nasza gotowo okazuje si poz.

Wcale nie chcemy zdobywa kosmosu, chcemy tylko rozszerzy Ziemi do jego granic. [...] Mamy si za rycerzy witego Kontaktu. To drugi fakt.

Nie szukamy nikogo oprcz ludzi. Nie potrzeba nam innych wiatw. Potrzeba nam luster. Nie wiemy, co pocz z innymi wiatami. Wystarczy ten jeden, a ju si nim dawimy. Chcemy znale wasny, wyidealizowany obraz; to maj by globy, cywilizacje doskonalsze od naszej, w innych spodziewamy si znowu znale wizerunek naszej prymitywnej przeszoci. Tymczasen po drugiej stronie jest co, czego nie przyjmujemy, przed czym si bronimy, a przecie nie przywielimy z Ziemi samego tylko destylatu cnt, bohaterskiego posgu Czowieka! przylecielimy tu tacy, jacy jestemy naprawd, a kiedy druga strona ukazuje nam t prawd – t jej cz, ktr przemilczamy

– nie moemy si z tym zgodzi!1 S. Lem, Solaris, Warszawa 1974, s. 113–114.

Sw bohatera powieci, przemawiajcego w imieniu

autora, nie musimy jednak odbiera wycznie dosownie:

ich sens odnosi si bezporednio do Solaris, ale mona je te potraktowa jako wypowied na temat bardziej oglny

– kadej dziaalnoci czowieka. Take jego technicznej wynalazczoci, ktra jest kolejnym problemem stale obecnym i dyskutowanym w pisarstwie Lema. Rzecz to charakterystyczna: autor ten podobnie jak wyprawia swoich bohaterw w odlege regiony Wszechwiata, by zmusi ich do odkrycia take tam ich dotychczasowych ziemskich problemw i do zastanowienia si nad sob, tak samo kac im budowa i wykorzystywa maszyny i urzdzenia techniczne – daje im szan do zastanowienia si nad sensem i granicami ludzkiej dziaalnoci w tym zakresie.

wiadkami ich przygd i przemyle s czytelnicy: widz oni, e Lem w konstrukcyjnych sukcesach i eksploatacyjnych kopotach bohaterw swoich utworw w istocie obrazuje rne warianty stosunku czowieka do techniki i moliwe cho nie zawsze spodziewane konsekwencje jej wykorzystania. Nawet fantastyczne wynalazki, zwaszcza w przypadku niezmordowanych „konstruktorw omnigenerykw” Trurla i Klapaucjusza, su pisarzowi do przekonujcego zobrazowania problemw jak najbardziej realnych, ale takich, ktre we wspczesnym nam wiecie czsto wystpuj jeszcze w wersjach agodniejszych ni ich fantastyczne ekstrapolacje, bo krpowanych ograniczeniami aktualnie dostpnej technologii, albo wrcz dopiero s przeczuwane.

Technika, jej dominujca obecno w przedstawianych wiatach, jest jednym z wyznacznikw konwencji science fiction. Ekstrapolacje wspczesngo stanu form jej wystpowania i penionych funkcji bywaj czstym tematem typowych utworw tego gatunku, rzadziej natomiast stosunek do niej czowieka i jej znaczenie, a zwaszcza konsekwencje uzaleniania si od niej, s problematyzowane w wizjach przyszych wiatw i losach ich mieszkacw.

A dopiero ten poziom intelektualnego opracowania relacji czowiek–technika pozwala na uczynienie z zastosowa techniki „luster” dla czytelnikw, „luster”, w ktrych, uwyranione literack konwencj na usugach myli, pojawi si sprawy nalece – czasami ju take materialnie, zawsze natomiast mylowo – do wspczesnoci. Lem dokonuje takich zabiegw w kadym niemal utworze, dziki czemu jego twrczo staje si bogat reprezentacj wiadomoci cywilizacyjnej drugiej poowy XX wieku.

Technika jest w niej i rodkiem fabuotwrczym, jak w typowej science fiction, i przedmiotem refleksji, zawartej w ksztacie kadorazowej fabuy i wynikajcej z nastpujcych w niej rozwiza. Jest to zreszt reprezentacja nie tylko bogata i pomysowa, ale take fachowa, gdy musimy pamita, e twrca Solaris to rwnoczenie autor ksiek Dialogi i Suma technologiae oraz bardzo licznych artykuw i wypowiedzi okazjonalnych na tematy zwizane z technik i jej znaczeniem dla czowieka.

Najprostszym rodzajem sytuacji, w ktrych technika weryfikuje czowieka, jest uywanie rnych urzdze zgodnie z ich przeznaczeniem. Na tym polega sens jej stosowania, niezaleny od czasu; odda go musi literatura bez wzgldu na lokalizacj zdarze: w przeszoci, przyszoci czy teraniejszoci. W konwencji science fiction, paradoksalnie, ten wariant obecnoci techniki problematyzowany jest bardzo rzadko jako rzekomo zbyt mao atrakcyjny fabularnie i wyobraeniowo. Jednak Lem, jako twrca odmiany fantastyki naukowej, ktr mona okreli mianem „realizmu jutra”, a ktrej przykadem s Opowieci o pi­ locie Pirxie, potrafi i w tym trybie literackiej kreacji wydoby istotne dylematy zwizane z obecnoci techniki, a zwaszcza z coraz silniejszym uzalenianiem si od niej czowieka, z nasycaniem naturalnego do pewnego czasu rodowiska stale wiksz liczb coraz bardziej zoonych urzdze.

W opowiadaniu Patrol pirx peni sub patrolow i w trakcie jednego z rutynowych samotnych lotw obserwuje na ekranie optycznym „samodzielne latajce biae wiateko”2, ktrego materialnego rda nie potwierdzaj dane radaru. W konwencji science fiction jest to sytuacja S. Lem, Opowieci o pilocie Pirxie, Warszawa 1973, s. 61.

wymarzona dla spekulacji o spotkaniu „obcych”. Lem jednak, wbrew pobudzonym oczekiwaniom czytelnikw, sprowadza bieg zdarze do wymiaru realnego: rycho stanie si jasne, e pirx musi zmierzy si nie z Obcymi, lecz z wasn wyobrani i emocjami. Materialnym podoem wietlnego efektu okazuje si bowiem defekt urzdzenia, ujawniajcy si wskutek zuycia materiau, a stawk bdu, jak pokazuj wczeniejsze zaginicia pilotw identycznych maszyn, jest ycie pilota. Rozwizanie jest wic najprostsze z moliwych, a przesanie jednoznаczne: techniki nie mona obdarza zaufaniem absolutnym, trzeba umie zachowa krytycyzm nie tyle wobec niej samej, co wobec wasnych interpretacji wskaza wykorzystywanych urzdze. podobne przekonanie Lem wpisuje w rozwizanie zagadki, z pozoru kryminalnej, w Odruchu warunkowym.

Rnica polega na tym, e to ju nie bd, lecz szlachetna w intencjach lecz bdna przedmiotowo interpretacja rzeczywistych wskaza staje si rdem zagroenia dla czowieka. Kulminacj tego wtku problemowego jest Ananke. pisarz w diagnozowaniu relacji czowiek–technika czyni tu kolejny krok w kierunku uzasadnienia tezy, e w wykorzystaniu techniki w istocie wszystko zaley od jej uytkownika. Maszyna moe si nie tylko zepsu, co zawsze trzeba wzi pod uwag, zwaszcza w sytuacjach nietypowych (Patrol), czowiek nie tylko moe bdnie interpretowa jej, w zasadzie bezbdne, wskazania (Odruch warunkowy), moe on take j „zepsu”. Taki jest bowiem sens zaprogramowania komputera przez Corneliusa w taki sposb, e przekaza mu co ze swoich chorobliwych przyzwyczaje, doprowadzajc przez nadmiern komplikacj instrukcji do katastrofy rakiety (Ananke). W wykorzystaniu maszyn czowiek jest wic skazany na ograniczone zaufanie do ich wskaza, jak i – zwaszcza po przekroczeniu pewnego stopnia komplikacji – na ograniczone zaufanie do samego siebie. W urzdzeniach technicznych nie czyha nic nadzwyczajnego, „fantastycznego”; rezultaty ich wykorzystania zale wycznie od czowieka. Ta prawda, banalna w odniesieniu rzeczywistoci, spenia funkcj demaskatorsk wobec konwencji fantastyki naukowej, kompromituje to wszystko, co w przedstawianiu przez ni techniki bywa nierealistyczne.

Konwencja fantastyki naukowej pozwala te jednak na przedstawienie problemw spoza horyzontu wyznaczonego przez moliwoci techniki wspczesnej autorowi. Najbardziej bodaj radykalnym tego przykadem jest sytuacja zarysowana w opowiadaniu Terminus z cyklu Opowieci o pilocie Pirxie. Lem w przewrotny sposb zestawia tu realistyczny opis zuycia rakiety, ktr ma dowodzi pirx w komercyjnym locie na Marsa, jak i w ogle warunkw funkcjonowania transportu kosmicznego w epoce nominalnie „przyszej”, z niezwyk moliwoci urzdzenia technicznego, nieoczekiwanie ujawnion w nietypowym „zachowaniu” tytuowego robota. Oto bowiem w wiecie, ktry jest ostentacyjnie przedstawiany jako codzienno jutra, z tymczasowymi rozwizaniami i dolegliwociami w zakresie wykorzystania techniki charakteryzujcymi tamte, cakiem podobnie jak nasze czasy, w robocie, ktry kiedy przetrwa katastrof statku kosmicznego, pojawiaj si symptomy czego, co dawaoby si zinterpretowa jako pojawienie si wiadomoci na podou technicznym. Byoby to rwnoznaczne z utrat przez czowieka monopolu na posiadanie wiadomoci.

Terminus bowiem zdaje si przechowywa w sobie co z psychiki tych, ktrych agonii towarzyszy podczas katastrofy: reakcje, emocje, sowa...

pirx, zetknwszy si z t osobliwoci, zmuszony jest, choby z powodw czysto praktycznych (jest to robot remontowy, niezbdny do utrzymania reaktora w stanie zapewniajcym bezpieczestwo zaogi), zaj jakie stanowisko i rozstrzygn dylemat, czy to, co obserwuje, jest to „rozpad funkcji”, do wykonywania ktrych urzdzenie to zbudowano, czy te jest to jakociowo cakiem nowe zjawisko, ktrego wystpienie zmuszaoby do przebudowy i przewartociowania dotychczasowej koncepcji rzeczywistoci. Lem stawia swego bohatera w sytuacji koniecznego wyboru midzy tradycyjn i now wizj wiata (cho nie wiadomo jeszcze jak – z wyjtkiem tego, e urzdzenia techniczne mogyby si w niej stawa rzeczywistymi partnerami czowieka posiadszy to, co dotd byo wycznie jego atrybutem), a wybr ten zaley od sposobu zinterpretowania zaobserwowanego przeze fenomenu.

Jako reprezentant tradycyjnej koncepcji rzeczywistoci, tylekro sprawdzonego w praktyce swoistego konserwatyzmu, ktrego uosobieniem uczyni go Lem, pozostaje przy wycznie technicznej interpretacji tego, co techniczne w swych podstawach. Wykorzystuje swoje uprawnienia i przeznacza Terminusa na zom, nie sprawdzajc nawet stopnia autonomicznoci utrwalonych w nim reakcji.

Zreszt Lem nie przesdza, czym bya, migawkowo tylko ujawniona, zdolno urzdzenia do prowadzenia dialogu z pirxem niejako w imieniu czonkw zaogi „Koriolana” i czy rzeczywicie by to penoprawny dialog, czy tylko jego zudzenie; tak umiejtnie formuuje zdania wystukiwane alfabetem Morse’a przez robota, by sugeroway one podmiotowo wypowiedzi, ale rwnoczenie nie zawieray nic, co wykraczaoby poza prost „pami” dramatycznych wydarze sprzed lat, utrwalonych tak, jak zapisuje si dane na dysku komputera. W gecie pirxa, najmniej heroicznego i najbardziej codziennego z Lemowych bohaterw, jest wiadectwo przewiadczenia autora, e nawet jeeli cakiem nowa jako urzdze budowanych przez czowieka, jak byaby ich wiadomo, wydaje si w jakim sensie moliwa, to lepiej dla nas, by wiat pozosta taki, jaki jest, gdy i tak dostarcza nam wystarczajco wiele problemw, by mona byo z nimi wszystkimi sobie poradzi. Tak wic, cho bohater jego opowiadania sdzi, e w Terminusie powsta „zapis, obdarzony pewn autonomicznoci, zmiennoci, ktremu – jakkolwiek brzmi to dziwnie – mona stawia pytania i dowiedzie si – wszystkiego”, to jednak przychyla si do wniosku, e „nie ma w tym nic oprcz obiegu prdw wewntrz elaznego puda. Nikogo ywego, adnej istoty, gincej w ciemnoci strzaskango statku”3.

W sytuacji pirxa, skonfrontowanego z Terminusem, czytelnicy otrzymuj „lustro”, pomagajce uwiadomi Tame, s. 139.

sobie, e ziszczenie si pewnych stanw rzeczy, o ktrych niektrzy mwi z zapaem rwnym niefrasobliwoci, wanie jako o moliwoci pojawienia si w wyniku rozwoju techniki wiadomoci pozaludzkiej, zmienioby nasz stosunek do wiata i samych siebie by moe w sposb trudny do zniesienia, i e lepiej, by marzenie takie pozostao tylko eksperymentem mylowym, czyst moliwoci. W pewnym sensie dramatyczno sytuacji, opisanej w Terminusie, agodzi to wanie, co w intencji autora miao wywoa odpowiednie wraenie: przypadkowo efektu skojarzona nie z czyjkolwiek intencj, ze wiadomym zamysem konstrukcyjnym, lecz z katastrof. Z punktu widzenia teorii odkrycia naukowego, „metodologii” wynalazku, jak i regu yciowego prawdopodobiestwa, okolicznoci te maj znaczenie drugorzdne w sytuacji takiego skomplikowania dziedziny, o ktr chodzi, e mog ju pojawia si efekty nieprzewidywalne, ale przez jej wewntrzny rozwj jako „przygotowane”. A wiat przedstawiany przez Lema jest rzeczywistoci nieporwnanie bardziej zoon i technicznie (z zaoenia, niekoniecznie w obrazowej kreacji, ktra jest ostentacyjnie urealniana) bardziej zaawansowan ni nasz wiat.

podobny motyw, jego agodniejsze co do implikacji filozoficznych wersje, Lem przetestowa w innych opowiadaniach z cyklu pirxa. I tak w Polowaniu motyw moliwej „wiadomoci maszyn” przybiera form niepokoju zwizanego z interpretacj dziaa uszkodzonego robota.

Rzecz pozostaje jednak na poziomie skojarze pirxa, ktry niszczycielskiemu dziaaniu Setaura nada podwiadomie sens dziaa czowieka w sytuacji analogicznej do tej, ktrej sam dowiadczy. Natomiast w opowiadaniu Wypadek dziaanie robota Aniela, ktry scharakteryzowany zosta jako „jeden z najnowszych modeli produkowanych na Ziemi dla bada o wysokim stopniu samodzielnoci”4, wywoywa moe podejrzenie, e wskutek zaprogramowania bardzo duej samodzielnoci, ktra miaa ze uczyni efektywne narzdzie badawcze na innych planetach, Tame, s. 271.

dozna on romantycznej, czyli czowiekowi tylko waciwej, pokusy sprawdzenia si w grskiej wspinaczce i w jej trakcie uleg wypadkowi. Zniszczenie robota, zwaszcza jego elektronicznego mzgu, nie pozwala rozstrzygn, czy robot „musia si rozprogramowa”, czy te „by po prostu bardziej podobny do swych konstruktorw, ni oni gotowi byli przyzna”5. Sdy na ten temat bohaterw opowiadania rozkadaj si interesujco. Dla programisty Aniela to, co si wydarzyo, pozostaje skutkiem defektu, a wic wezwaniem do zapewnienia nastpnym modelom wikszej technicznej doskonaoci. Natomiast dla pirxa, ktry pamita wczeniejsz przygod na „Koriolanie” z Terminusem – przekroczeniem progu „wiadomoci”, chocia interpretuje j jeszcze wycznie w kategoriach gry: „By stworzony do rozwizywania trudnych zada, o znaczy do gry, a tam objawia mu si nie byle jaka – i z najwysz stawk”6.

Ostateczn konsekwencj mylow i ideow drenia tematu wiadomoci osiganej przez techniczne wytwory czowieka obserwowa moemy w Rozprawie. W wiecie, w ktrym przebiega akcja tego opowiadania, technika konstruowania robotw osigna moliwo imitacji istoty ludzkiej pod kadym waciwie wzgldem. Zadaniem pirxa jest sprawdzi, czy w warunkach lotu kosmicznego moliwe jest odrnienia czowieka od jego technicznego sobowtra. W pozytywnym rozwizaniu tego zadania, i to w sposb ostentacyjnie mao wyrafinowany, jak na wiat o zaoonych moliwociach, Lem zdaje si obstawa przy zdroworozsdkowym przekonaniu, e identycznoci osign si nie da, e czowiekowi zawsze pozostanie do dyspozycji co, co robotom, z racji ich konstrukcyjnej genezy nigdy dostpne nie bdzie. Sam bohater zakoczy swj udzia w eksperymencie, ktry w oczekiwaniach konstruktorw mia przyzna maszynie wyszo nad czowiekiem, wyjawieniem pewnej bezradnoci co do

rzeczywistych przesanek jego zwycistwa nad robotem:

Tame, s. 299.

Tame, s. 299.

„Tak dobrze pojmujc teraz jego zachowanie, jestem nadal bezradny, chcc wyjani wasne. potrafi logicznie odtworzy kady jego krok, a nie umiem wytumaczy wasnego milczenia.”7 Maszyna potrafi wprawdzie przeprowadzi nieporwnanie wicej kalkulacji ni czowiek i to w wycinku czasu niewyrnialnym dla niego z wasnego trwania, ale zasad jej dziaania pozostanie ucieleniona w rozwizaniach technicznych logika, tylko logika. Czowiek natomiast potrafi intuicyjnie przeciwstawi jej bezwzgldnej („nieludzkiej” wanie) sprawnoci co, co wykracza poza wszelkie kalkulacje, poniewa w jzyku techniki pozostaje bdem, a co moe okaza si powodem ocalenia, a bywa e i przesank twrczej fantazji, jak ta, ktra pozwolia mu w ogle wymyli maszyny. Cakowita rwno, jak byoby posiadanie wiadomoci, jest wic niemoliwa – mwi ostatecznie Lem i, jeeli tylko interpretacja tonacji opowiada jest poprawna, mwi to z ulg. Nieziszczalno marzenia, ktra jest wiksz nadziej ni moliwo realizacji – oto realistyczny i przewrotny zarazem horyzont interpretacyjny podejmowanego w tylu opowiadaniach problemu.

Take swoje zaintersowania problematyk etyczn Lem realizuje za porednictwem motyww techniki. Sytuacje bohaterw jego powieci i opowiada s dobr ilustracj zaoenia, e technika jako taka nie jest ani dobra, ani za, i e to dopiero intencje uywajcych j ludzi nasycaj

konsekwencje jej zastosowania ich wasnymi interesami:

dobrymi lub zymi. To czowiek, wykorzystujc rne urzdzenia techniczne, jest w stanie czyni dobro lub zo, to czowiek wykorzystuje odkrycia nauki dla konstruowania pomocnych w pracy maszyn lub broni. Sprawdzianem etycznoci nie zawsze jest dziaanie, niekiedy bywa nim zaniechanie. Wyjtkowego znaczenia nabiera w utworach tego pisarza wycofywanie si z uycia broni, nawet w sytuacjach, ktre zdaj si wymaga jej zastosowania z racji jakiego wyszego celu, jak wymierzenie sprawiedliwoci lub obrona sabszych. Zaoga „Niezwycionego” w powieci noszcej w tytule nazw tego „krownika drugiej Tame, s. 419.

klasy” dysponuje broni, zdoln zniszczy wytwr cybernetycznej ewolucji, odpowiedzialny za mier kolegw ze statku, jaki wczeniej bada planet Regis III. Wycofuj si jednak z realizacji tego zamiaru, wiadomi, e pojcia winy i kary odnosi mona jedynie do podmiotw wiadomych, a w przypadku odwetowego zniszczenia maszyn nie moe by mowy o wymierzaniu sprawiedliwoci. Odlatuj wic po wyjanieniu stanu rzeczy, pozostawiajc planet i charakteryzujc j ewolucyjn osobliwo jej wasnemu losowi. I znowu takie potraktowanie motywu broni przez Lema moe by uznane za kontestacj praktyki wikszoci autorw science fiction, ktrzy czsto bez opamitania wyposaaj bohaterw swych utworw w wymylne bronie, a akcj rozgrywaj wedug wzorca militarnego.

przed podobn decyzj, cho nieporwnanie bardziej dramatyczn staj bohaterowie wczeniejszej powieci Lema Eden: zaoga rakiety, ktra wskutek bdu nawigacyjnego spada na planet o rozwinitej, cho odmiennej od ziemskiej cywilizacji, obserwuje konflikty spoeczne na ogromn skal, przypominajce najgorsze momenty z dziejw Ziemi. pokusa interwencji po stronie tych, ktrzy wydaj si gnbieni w sposb bezprzykadnie okrutny, bo sigajcy manipulacji biologicznych i eksterminacji osobnikw „nieudanych”, jest tu wyjtkowo silna. A jednak autor nie pozwala swoim bohaterom na interwencj, na uycie czy choby przekazanie broni. Motywacja sytuacyjna takiego rozwizania (odlot bez jakiejkolwiek ingerencji) odwouje si do braku dostatecznego rozeznania w edeskiej rzeczywistoci, wobec czego kade dziaanie obarczone byoby dowolnoci, na ktr wobec nieuchronnoci uycia broni nie mona sobie pozwoli. Drugi skadnik motywacji ma charakter etyczny i cile wie si z pierwszym: kada interwencja, nawet po stronie pokrzywdzonych, potguje tylko cierpienia, a interwencja podejmowana w warunkach ograniczonej wiedzy moe spowodowa dodatkowe cierpienia proporcjonalne do niewiedzy. Ale w tle tej decyzji obecne jest ju przekonanie Lema – a byby to trzeci skadnik motywacji – o obcoci cywilizacji wzgldem siebie, obcoci tak radykalnej, e uniemoliwiajcej porozumienie, czemu pisarz wielokrotnie dawa wyraz od wczesnego Czowieka z Marsa po pne Fiasko.

Dysponowanie niszczycielsk technik to nie tylko problem etyki, ale i sensownoci jej uycia wtedy, gdy cel wydaje si pocztkowo suszny. Samo posiadanie broni w odpowiednim czasie i miejscu nie jest gwarancj choby tylko skutecznoci jej uycia. Jej teoretyczne i techniczne moliwoci radykalnie modyfikuje bowiem odpowiedzialno i sensowno wykorzystania. Dylemat ten jest jednoznacznie interpretowany i rozwizywany w powtarzajcym si w omwionych utworach gecie powstrzymania si przed uyciem broni wobec tych, ktrych nie jestemy w stanie wystarczajco zrozumie, albo ktrych w ogle zrozumie si nie da z racji ich materialnej odmiennoci, jak rwnie w imieniu tych, ktrzy zdoali pozyska nasz sympati. S ponadto w pisarstwie Lema momenty optymistycznego przewiadczenia, e w sam struktur materii wpisane s ograniczenia obezwadniajce niszczycielskie aspiracje czowieka. Trzeba je dostrzec i doceni niejako wbrew wyraanym czsto przez autora przekonaniom

– nie w utworach literackich wszake, lecz w tekstach dyskursywnych – e w istocie zdolni jestemy jako ludzko do kadej gupoty i kadej zbrodni.

Taki optymistyczny sens ma efekt Trexu w Gosie Pana, moment w pewnym sensie kluczowy dla prezentacji problematyki tej powieci. potraktowanie neutrinowych sygnaw z Kosmosu jako sensownego przekazu, „listu”, pozwolio uczonym pracujcym w programie Masters Voice zsyntetyzowa substancj (ju w jej podwjnej nazwie: abi Skrzek i pan Much jest sugestia nie tyle dwoistej natury, co moliwego dwoistego przeznaczenia), ktra moga by uyta jako bro doskonaa. Ale badania nad jej zastosowaniem prowadz od euforii („Ognisko eksplozji dawao si przenie w dowolnie obrany punkt globu – z wybranego, rwnie dowolnie miejsca. [...] Trex by rodkiem doskonaym przez swoj oszczdno.”8) do poczucia bezsensu („Im wiksza bya energia, tym mniej dokadna lokalizacja eksplozji. [...] S. Lem, Gos Pana, Warszawa 1970, s. 252.

bezuyteczno Trexu jako broni staa si pewna.”9). W tym przypadku jest to jednak optymizm niszego rzdu, jako e wyprowadzany z tego, co od czowieka niezalene, a nie z jego rozumnej i wolnej woli.

podobnie dysponowanie wyrafinowanymi urzdzeniami badawczymi nie zapewnia bezwarunkowo i w kadej dziedzinie podanych rezultatw poznawczych.

Najlepszym przykadem takiej sytuacji jest solarystyka

– rozbudowana nauka wiadczca w istocie o poznawczej bezradnoci badaczy niezwykej planety. Ale kulminacj motyw ten osiga w Solaris dopiero w prbach zaatwienia za pomoc metod i aparatury naukowej spraw najgbiej osobistych. przecie Kelvin ju same badania kosmiczne traktuje jako ucieczk przed prywatnymi, ziemskimi problemami. A kiedy przekona si, e jest to niemoliwe, bdzie si stara, podobnie jak jego koledzy, wyjani swoj sytuacj na stacji (to jest usun Harey), uywajc wszelkich dostpnych rodkw i urzdze technicznych.

Sukces w wymiarze fizycznym (kolegom udaje si wreszcie skutecznie usun Harey i „skoni” ocean do niepowielania jej wicej) staje si jednak dla Kelvina pocztkiem dowiadczenia nowego cierpienia, tym razem spowodowanego oczekiwaniem, „e nie min jeszcze czas okrutnych cudw”10. W tym, co najgbiej ludzkie, technika nie przynosi podanych rozwiza ani wtedy, gdy zawodzi, ani wtedy, gdy okazuje si skuteczna. Nie przynosi, bo przynie nie moe z racji jej wspomagajcej tylko funkcji. W tym, co dla czowieka najwaniejsze w adnym zakresie i sensie nie jest go w stanie wyrczy.

Rozwizanie najwaniejszych dylematw ycia pozostaje niezalene od rozwoju techniki i wymaga jego, czowieka, woli i zrozumienia.

Jest u Lema jeszcze jeden motyw „filozofii rezygnacji” wart uwzgldnienia i zastanowienia z racji oryginalnoci.

Dotyczy on co prawda nie techniki wprost, lecz wiedzy pozyskiwanej dziki jej zastosowaniu. W Powrocie z Tame, s. 271.

S. Lem, Solaris, s. 317.

gwiazd pojawia si mianowicie, znowu przewrotny jak na konwencj science fiction, motyw poznania ubezsensowniajcego si wskutek dostarczania informacji bezuytecznych ju w chwili ich pozyskania. T wnikliw diagnoz potencjalnej dysharmonii midzy moliwociami i sensem poznania pisarz ilustruje przykadem lotw midzygwiezdnych. Czasowa skala ich realizacji oraz efekt zrnicowania czasu pokadowego i ziemskiego czyni nieprzydatn kad wiedz, ktr wysannicy ludzkoci mogliby dostarczy na Ziemi. Byaby to nieuchronnie wiedza historyczna, bo przy eksploracji obiektw bardziej odlegych, wiedza na ich temat docieraaby do innego pokolenia ni to, ktre wysao ekspedycj (to samo dotyczyoby zreszt radiowego „dialogu” midzy cywilizacjami kosmicznymi, gdyby okazao si, e nie jestemy sami we Wszechwiecie, a astronautyka jako eksperymentalna nauka historyczna to wicej ni osobliwo, to absurd.

Sytuacj astronautw jako wysannikw ludzkoci Lem charakteryzuje nastpujco: „Byli wic porednikami i dostarczycielami martwych treci, a ich dzieo – aktem bezwzgldnego i nieodwracalnego wyobcowania z ludzkich dziejw.”11 Wyprawa „prometeusza”, los Bregga i jego kolegw, jest tego sfabularyzowanym dowodem. Motyw ten, potraktowany dosownie, moe wyda si zbyt abstrakcyjny, fantastyczny z tej racji, e trudno sobie w ogle dzisiaj wyobrazi wystpienie tego problemu. Rwnie trudno jednak powstrzyma si od aktualizujcego komentarza, nie z dziedziny astronautyki wszake, bo w niej dalecy jeszcze jestemy od dylematw opisywanych przez Lema.

Natomiast ju dzisiaj w rnych dziedzinach i w zastosowaniach ziemskich technika umoliwia zbieranie takich iloci informacji, nad ktrymi badacz ju w peni nie panuje, ktrych przetworzeniem – czysto statystycznym, a wic wstpnym – mog si zaj wycznie komputery, i ktre w oczekiwaniu na interpretacj czsto si deaktualizuj. problemem wspczesnej nauki nie jest zbieranie informacji, lecz jej selekcja i trafne rozeznanie hierarchii problemw.

S. Lem, Powrt z gwiazd, Warszawa 1961, s. 125.

Z zakresowo najszerszym wykorzystaniem techniki jako „lustra” dla uwiadomienia czytelnikom licznych problemw cywilizacyjnych mamy do czynienia wanie w Powrocie z gwiazd. W przedstawionym w tej powieci wiecie przyszoci odkrycia naukowe w dziedzinie grawitacji umoliwiy bezprecedensowy postp inynierii konstrukcyjnej i komunikacji, a take niczym nieograniczony dostp do energii, co pozwala bezproblemowo i prawie wycznie poprzez prac maszyn zaspokaja nie tylko podstawowe, ale take bardziej wyrafinowane potrzeby ludzkoci. To skrajne nasycenie wszystkich dziedzin ycia technik nie pozostaje bez wpywu na organizacj spoeczestwa – ona take ulega radykalnemu stechnicyzowaniu.

Ten sposb funkcjonowania polega nie tylko na uzalenieniu si nawet w najdrobniejszych i najbardziej intymnych sprawach od urzdze i wytworw technicznych, ale take na sprowadzeniu stylu ycia do przestrzegania procedur szeroko rozumianej konsumpcji. Socjologii spoeczestwa przedstawionego w Powrocie z gwiazd chyba nie udaoby si napisa, a przynajmniej niczego, co przypominaoby tradycyjne analizy socjologiczne, najbardziej adekwatnym opisem tego rojowiska jednostek jest bowiem statystyka uczestnictwa w cile przestrzeganym i reglamentowanym repertuarze procedur konsumpcji. Znaczenie ich wszystkich jest zreszt podwjne: po pierwsze, su zaspokojeniu potrzeb na poziomie, ktry pozornie wyda si moe spenieniem marze najmielszych utopistw, po drugie, s one rwnoczenie jedynym akceptowanym (i jedynym moliwym!) sposobem uczestnictwa w yciu spoecznym, jedyn form „polityki”, poniewa dla jej realizacji nie ma tu adnych specjalnych form ani instytucji. (Nie jest to zreszt nowo absolutna, poniewa wczeniej Aldous Huxley w Nowym wspaniaym wiecie uczyni konsumpcj jedynym sensem funkcjonowania spoeczestwa.) Zakres, w jakim Lem uchyla w wiecie swojej powieci tradycyjne niedostatki i trudnoci w zaspokajaniu potrzeb materialnych, wyda si moe spelnieniem radykalnie konsumpcyjnej i egalitarnej wersji utopii. Mieszkacy tego wiata przyszoci ciesz si bowiem obfitoci dbr materialnych, czciowo dostpnych nawet bezpatnie i, jak si zdaje, nie podlegajcych reglamentacji. Uwolnieniu od pracy, w ktrej ludzi zastpiy roboty („Ju od dziesitkw lat panuje cakowity rozdzia produkcji i ycia” a „na kadego yjcego wypada [...] osiemnacie automatw”12), towarzyszy odpowiednia ilo zrnicowanych form rozrywki a take moliwo atrakcyjnego spdzania czasu. Uwolnienie od zobowiza dotyczy nie tylko pracy zarobkowej, ale take wszelkich obowizkw spoecznych i osobistych; autor nie wspomina w ogle o takiej instytucji jak szkoa – czy jest to jego przeoczenie w i tak bogato uposaonym w szczegy obrazie, czy wiadomy skadnik charakterystyki wiata? A ponadto t now rzeczywisto cechuje absolutne bezpieczestwo: automaty w indywidualnie sterowanych pojazdach ubezpieczaj kierowcw, ktrzy skonni byliby wykaza si fantazj czy popelni nieostrono, a zabieg betryzacji sprawia, e nikt nie jest w stanie wyrzdzi krzywdy drugiemu, ani nawet samemu odda si zbyt brutalnym sportom, jak boks. Dostatek w sferze materialnej, agodno w obyczaju, nieobecno konfliktw wobec likwidacji polityki w wyniku globalizacji. A wszystko to wskutek wykorzystania techniki w sposb i w skali, ktre dzisiaj pozostaj czyst utopi.

Jednak czytelnik, nawet ten pochonity przygodami astronauty Hala Bregga, ktry powrci na Ziemi, zmienion nie do poznania podczas trwania lotu „prometeusza”, zaczyna mie wtpliwoci, czy jest to rzeczywicie raj speniony ju w doczesnoci, czy wyjtkowo podstpny totalitaryzm, ktry teraz, po brutalnym podporzdkowaniu sobie spoeczestwa z wykorzystaniem osigni naukowych – nadzoruje je za pomoc metod agodnych, bo ludziom otumanionym atw konsumpcj i nachaln rozrywk stwarza iluzj wolnoci tam, gdzie jej tak naprawd nie ma13. Nie trzeba jednak ucieka si a do takiej interpretaTame, s. 131 i 137.

po raz pierwszy tak interpretacj Powrotu z gwiazd sformuowaem w artykule To, o czym si nie wspomina („Akcent” 1982, nr 3); przedr.w: A. Stoff. Lem i inni. Szkice o polskiej science fiction, Bydgoszcz 1990, s. 36–47.

cji, by w obrazie wiata uksztatowanego przez osignicia nauki i techniki dostrzec, jak w krzywym zwierciadle, karykatur dzisiejszych marze, tsknot i poda wielu, zwaszcza niezasobnych spoeczestw. po prostu uwanie odczytany obraz ten ukazuje zaprzeczeniem tego, co decyduje o czowieczestwie. Czytelnik Powrotu z gwiazd obserwuje bowiem wiat, ktrego mieszkacy nie rozumiej

nic z tego, co ich otacza, a nie chodzi tu wcale o filozofi czy wiedz naukow, lecz nawet o rzeczy najprostsze:

funkcjonowanie urzdze, ktre wykorzystuj i przebieg procesw, w ktrych sami uczestnicz. S szczliwi bezmylnym szczciem Wellsowskich Elojw (Wehiku cza­ su), tyle e „kar” za niczym osobicie nie zasuony dostatek jest nie obecno krwioerczych Morlokw (wszelkie funkcje usugowe speniaj przecie roboty), lecz pozbawienie naturalnych ludzkich instynktw (betryzacja) a nawet wiadomoci istnienia celw rzeczywicie godnych czowieka14. To bardzo bystra obserwacja i wana deklaracja ideowa Lema: zaspokojenie potrzeb podstawowych, choby w sposb technicznie najdoskonalszy, nie jest w istocie niczym innym jak tylko zaspokojeniem w czowieku tego, co materialne. Nie mona nawet powiedzie, e „tego, co zwierzce”, poniewa betryzacja usuwa to wanie, co w czowieku jest instynktem; powie Lema mwi o wiecie, w ktrym czowiek nie musi ju walczy z sob, z tym, co nisze w jego naturze, poniewa zosta od tego uwolniony. Koszt bezpieczestwa i stabilizacji, jaki trzeba ponie wykorzystujc dla ich osignicia wyrafinowan technologi i podporzdkowane jej zasady organizacji spoeczestwa, moe okaza si rwny okaleczeniu czowieczestwa: bez wolnej woli, indywidualnej pracy nad sob, nawet obojtnie czy zakoczonej zwycistwem, czy przegran, bez wartoci, dla ktrych warto si powici czowiek utraciby status osoby, yjc czysto wegetatywnie, bardziej jak rolina, troskliwie uprawiana przez anoNa temat interpretacji tej powieci jako moliwej diagnozy spoeczestwa liberalnego patrz: A. Stoff, Dialog interpretacyjny na temat „Powrotu z gwiazd”, „postscriptum” 2006, nr 1, zw. s.

90–99.

nimowego ogrodnika. Utopia absolutna zakada doskonae wykorzystanie techniki we wszystkich zakresach ycia, ale te podporzdkowujc swoich mieszkacw technice doskonaej – degraduje ich w sposb absolutny.

Nic wic dziwnego, e ideolodzy, twrcy i nadzorcy tego wiata pozostaj poza sfer wiadomoci jego zwykych mieszkacw. Jako symbole nowego adu znane s tylko nazwiska trzech uczonych, ktrych odkrycia pozwoliy zastosowa betryzacj, nazwan tak wanie od ich skrtw. Ale Bregg dowiaduje si o tym z ksiek, nie wiadomo wic, jak szeroko i czy w ogle upowszechniona jest ta wiedza w spoeczestwie, ktrego ycie spelnia warunki raczej nieustajcego karnawau ni normalnoci.

Jednostki, wyzbyte cakowicie pitna osobowego, funkcjonuj tu wedug regu techniki: s niezindywidualizowanymi, cakowicie wymiennymi (wida to zwaszcza w kontaktach midzy pciami) skadnikami doskonale homeostatycznego mechanizmu. Brak wiadomoci istnienia wadzy czy w ogle jakichkolwiek instytucji zarzdzajcych idzie tu w parze z pomijaniem problemu mierci, jedynej „rzeczy”, ktrej nie da si obej za pomoc techniki. Kult modoci, ktrym zastpiono wszelkie inne denia, uchyla ostateczn perspektyw tylko do czasu. Jest jednak w Powrocie z gwiazd scena, ktra poza znaczeniem dosownym ma rwnie sens symboliczny, a w jej porednio przekazanym sensie jest odpowied na wczeniejsze pytanie o koniec kadej jednostkowej egzystencji.

Wrd licznych miejsc, ktre poznaje Bregg, jest take zomowisko robotw. Roboty zuywaj si przecie, jak kade urzdzenie techniczne i musz by zastpowane przez nowe egzemplarze. procesy selekcji i reprodukcji odbywaj si automatycznie, nadzr czowieka jest czysto formalny. A jednak Lem robi w tym wypadku wyjtek i pokazuje funkcjonowanie technicznego zaplecza wiata ludzkiego dobrobytu. Czyby tylko dla efektu? Roboty buntuj si, cho tylko sownie, przeciwko temu, co je czeka. Zdradzaj tym poziom wiadomoci istnienia wikszy ni ten, jaki cechuje ludzi. pisarz wprowadza w ten sposb w obrb przedstawionego przez siebie wiata skal porwnacz dla egzystencji ludzi: zdaj si oni nawet nie myle o tym, czego obawiaj si roboty. Ale ta luka w postrzeganiu przez nich wiata i wasnego ycia nie wyklucza przecie, e i ich, podobnie jak roboty, cho z innych, bo biologicznych powodw, czeka kres istnienia. Jak on wyglda, tego z powieci Lema si nie dowiemy; wsplnota mylowa dzie antyutopijnych dopuszcza take i tak moliwo, ktra byaby odpowiednikiem recyclingu waciwego trosce o wystarczajcy zastp sprawnych robotw, moe, jak w Nowym wspaniaym wiecie Huxleya, polegajcego na odzyskiwaniu surowcw chemicznych... wiat zorganizowany wedug regu techniki nie ma jednak wasnej eschatologii; nieuchronn perspektyw dla jednostki jest – podobnie jak czci w maszynie – po prostu zuycie, wyczajce j z dalszego funkcjonowania w caoci.

Innym nurtem mylowym, stale obecnym w twrczoci Lema, jest problematyka etyczna. Tym, co niepokoi pisarza, jest coraz czstsze we wspczesnej kulturze sprowadzanie etyki do felicytologii. Ta za, wedug koncepcji neopozytywistw bya teori szczcia, „etyk” niejako empiryczn, bo wywiedzion z bada nad potrzebami czowieka i metodami zaspokajania jego potrzeby bycia szczliwym. Konsekwencj tego jest mylenie o problemach etycznych w kategoriach techniki i pokadanie wanie w technice (zarwno w metodach jej waciwych, jak i w moliwych dziki niej aplikacjach odkry nauki) nadziei na ich rozwizanie. Metody techniki wydaj si bowiem pewne, a konsekwencje ich stosowania przewidywalne

– zwaszcza umysom nastrojonym scjentystycznie. Taka postawa i wynikajce z niej oczekiwania zostay przez Lema bezlitonie skompromitowane w kilku utworach.

Nieadekwatno metod waciwych technice wzgldem etycznego wymiaru ycia, a zwaszcza zobowiza osoby wobec innych osb, to mylowa przesanka pomysowych fabu w Kongresie futurologicznym, Altruizynie i Wizji lo­ kalnej – utworach, ktre t nieadekwatno pokazuj w sposb szczeglnie przekonywajcy.

W wiecie przedstawionym w Kongresie futurologicz­ nym uszczliwienie jednostek nastpuje poprzez totaln chemizacj rzeczywistoci, bez wiedzy wikszoci z nich i niezalenie od ich woli. Jest to skutek decyzji „tych, ktrzy wiedz lepiej”, zrealizowanych na masow (globaln?) skal dziki odpowiednim moliwociom technicznym.

Za pomoc rodkw halucynogennych rzdzcy faszuj postrzeganie rzeczywistoci przez spoeczestwo, zapewniajc sobie w ten sposb stabilne warunki sprawowania wadzy, ktra sprowadza si w istocie do rygorystycznego przestrzegania zasad dystrybucji rodkw chemicznych.

Jest przy tym bez znaczenia, czy motywacj takiego postpowania jest wygoda rzdzcych (agodny totalitaryzm), czy te cywilizacyjna konieczno, spowodowana wyczerpaniem si zasobw i niewydolnoci tradycyjnych form organizacji spoeczestwa. Groteskowa konwencja uwyrania absurdalno rozwizania, ktre polega na zamienieniu autentycznego ycia na jego chemiczn protez, ale groteskowe pitno literackiego obrazu nie powinno przesoni diagnostycznej wartoci pomysu Lema: czy na przykad we wspczesnych poszukiwaniach coraz doskonalszych „piguek szczcia” i w praktykach legalizacji „mikkich” narkotykw w niektrych pastwach mona nie widzie czciowej realizacji pomysu, ktry pod pirem pisarza przyj form totaln?

podobnie jest w Altruizynie, gdzie tytuowy wynalazek suy ma uszczliwianiu niepodejrzewajcych niczego jednostek i zbiorowoci drog chemicznie wymuszonego wspdzielenia ich przykroci przez innych ludzi.

Opowiadanie Lema jest przypowieci o kompromitacji altruistycznych programw uszczliwiania ludzkoci, goszonych chtnie przez tych, ktrym pomoc poszczeglnym osobom w ich niepowtarzalnych sytuacjach wydaje si zbyt skromna i niewaciwa wobec powszechnoci wystpowania za. Ani bowiem altruizm, przez waciw mu tendencje do ogarniania „wszystkiego” nie jest w w stanie nawet rozpozna indywidualnych, a wic jedynie rzeczywistych potrzeb, ani procedury techniczne, z natury oglne i zdepersonalizowane, potrzebom tym sprosta. W zakresie pomocy drugiej osobie nie ma i nie bdzie drogi innej, jak mio bliniego. Taka jest, jakkolwiek wyda si moe „nie na miejscu” w utworze pisarza o takim deklarowanym wiatopogldzie, jak Lem, idea przewodnia Altruizyny. Tyle tylko, e deklaracji Dobrycego, zoonej po nieudanym eksperymencie, e jest „uleczony, naprawd, po wszystkie czasy z chtki uszczliwiania blinich przyspieszonymi sposoby”15, nie uwierz jake liczni dzi zwolennicy rezygnacji z pielgnowania cnt i hartowania woli dla odpowiedzialnego ksztatowania osobowoci na rzecz wanie „uszczliwiania blinich przyspieszonymi sposoby”.

Inny wariant kompromitacji felicytologicznych zudze wystpuje w powieci Wizja lokalna. Jedno z dwu spoeczestw na planecie Encja, jakie odwiedzi Ijon Tichy, wyeliminowao zo i przemoc za pomoc nanotechnologii, nasycajc ca materialn rzeczywisto bystrami, ktre s „czym na ksztat wprawionych otoczeniu, nader subtelnych, bacznych i nieustannie czujnych instynktw”16. Wskutek tego Luzanom nic nie grozi, nie mog te popeni niczego zego. Kosztem tego stanu absolutnego bezpieczestwa jest jednak usztucznienie natury w stopniu dotd nie spotykanym. Zerwania z tym, co jest natur, take w czowieku, nie jest w stanie okupi nawet powszechny dobrobyt, bowiem „absolutny dobrobyt korumpuje absolutnie”17, trzeba wic – „rozumiejc, e nagromadzonej w spoeczestwie agresji nie mona po prostu z dnia na dzie unicestwi, lecz naley jej da nieszkodliwe upusty” – ucieka si do budowy urzdze odstresowujcych, tak zwanych „wyszalni”18. Jednak ani droga tradycyjnej opresji kolektywistycznej, jak poda Kurdlandia, ani droga absolutnej technicyzacji rzeczywistoci w celu cakowitego podporzdkowania jej czowiekowi, jak obraa Luzania (polityczne aluzje do wspczesnych systemw S. Lem, Altruizyna, [w:] tene, Cyberiada, Krakw 1972, s.

428.

S. Lem, Wizja lokalna, Krakw 1982, s. 255.

Tame, s. 240.

Tame, s. 238.

ideologiczno-ekonomiczych nadal s czytelne!), nie prowadz do szczcia i rozwizania problemw trapicych ludzi wszystkich epok i systemw. Wniosek std godny uwagi: rozstajc si z dotychczasowym systemem, pilnie trzeba zwaa na to, co si wybiera na przyszo. Nawet jeeli Lemowy obraz Luzanii pokazuje pewn moliwo w krzywym zwierciadle, to jednak ujawnione w nim cechy technicznej (take w sensie spoecznym) utopii s bardziej przestrog ni zacht. O czym winnimy pamita szczeglnie w czasach, gdy lekarstwa na wszystkie niedomogi aktualnego ycia skonni jestemy upatrywa w postpie nauki i techniki; „postp” jest kategori z gruntu techniczn i do niego take odnosz si wszystkie krytyczne diagnozy Lema, jakie pisarz postawi w swoich utworach absolutyzacji techniki i myleniu technicznemu.

podobn problematyk odnajdziemy rwnie w „robocim” nurcie pisarstwa Lema: w Bajkach robotw, i w przygodach Trurla i Klapaucjusza, do ktrych formalnie (ze wzgldu na wystpowanie postaci) naley, uwzgldniona we wczeniejszej analizie, Altruizyna. Take i tu technika wystpuje w funkcji lustra dla czowieka i jego problemw. Jakkolwiek byaby to rzecz interesujca, nie sposb jej tu szerzej omwi. Warto jednak zwrci uwag na to, e z uwagi na specyfik bohaterw tych utworw, eksponowana w nich problematyka techniki uzyskuje dodatkowy aspekt. O ile we wczeniej omawianych utworach czytelnik obserwowa czowieka wobec techniki: wykorzystujcego j, poznajcego jej moliwoci i ograniczenia, radzcego sobie z jej awariami, wreszcie mylcego na jej temat, to w utworach skadajcych si na Cyberiad ma mono niejako obserwowa j sam. Zgoda, takie sformuowanie to przenonia. Ale wiat robotw to take eksperyment mylowy, dziki ktremu, obserwujc technik w dziaaniu, moemy si przekona, e w zakresie tego, co najwaniejsze czowiek nie u niej musi szuka odpowiedzi. To, co techniczne pozostanie zawsze takie, jak zdoalimy je skonstruowa i zaprogramowa. A czasami temu, co technicznie wyrafinowane, trzeba pomc w sposb najprostszy, by nie rzec prymitywny. Tak jak zmuszeni s postpi bohaterowie Edenu, ktrzy przywracaj rakiecie pozycj, umoliwiajc bezpieczny start, w sposb nieuchronnie kojarzcy si z hipotez na temat budowniczych kamiennych kolosw na Wyspie Wielkanocnej. A jak wiele racji jest w takim pogldzie Lema na technik, mona si byo swego czasu przekona, obserwujc naprawianie przez astronautw amerykaskich paneli z bateriami sonecznymi na stacji Skylab – motem.

Technika w fantastycznonaukowych utworach Stanisawa Lema nigdy nie jest wycznie narzdziem przygody, ani te literackim gadetem uatrakcyjniajcym przedstawiane wiaty. podporzdkowana pomysowoci pisarza staje si wspbohaterem wielu sytuacji, a take przedmiotem refleksji, jak powinno wyzwoli intelektualnie prowokacyjne sytuacji tych przedstawianie, a zwaszcza rozwizywanie. Aranujc sytuacje, w ktrych technika odgrywa istotn rol, Lem stawia przed czytelnikami „lustra”, w ktrych powinni zobaczy take siebie: swoje wobec niej oczekiwania, swoje nadzieje i obawy zwizane z jej moliwociami, swoje jej rozumienie i wiedz o tym, czym ona ju jest w cywilizacji wspczesnej, a czym moe si sta. Czytelnik uwany i uczciwy moe tylko na tym skorzysta.

Andrzej Stoff (poland, Toru)

TECHNIQUE AND TECHNOLOGY AS A MIRROR

FOR MAN IN LITERARY WORKS OF

STANISLAW LEM

–  –  –

The object of this article is to reconsider and investigate technical and technological subjects in Stanislaw Lem stories and novels. Its main thesis is that these subjects are of existential and philosophical importance – not only of literary value (as a problem of the author’s imagination and the composition of his work). Lem uses his technically oriented imagination to present questions and answers devoted to relations between humans and technical devices (particularly robots, computers, space-ships and all kinds of weapons) and social relations dominated by the advanced technology as well. These problems are presented with reference to Lem’s metaphor of the „mirror”, which in his novel Solaris denotes the situation of man in process of recognizing the reality: both the world and the Universe.

Dariusz Brzostek (polska, Toru)

–  –  –

Апстракт: Истраживање прогностичких аспеката научнофантастичне књижевности постављено је у контекст рационализма 18. века и сцијентизма 19.

века. Указује се на везе спознајних модела у науци као идеолошких модела у научнофантастичном приповедању. Осветљавају се идеолошке позиције Станислава Лема у његовим раним делима, као елементи соцреализма код пољских и руских аутора научне фантастике Кључне речи: пољска књижевност – Станислав Лем – футурологија – прогностика – сцијентизам – историозофија – утопија – имагинативна спекулација

– соцреализам – спекулативна фикција W jednym z akapitw swego nieocenionego studium Fantastyka i futurologia, Stanisaw Lem odnotowuje tak

oto uwag:

O utworze, w ktrym przedstawione jest Zwiastowanie, powiedzielibymy raczej, e naley do religijnej literatury – anieli, e to dzieo fantastyczne.

Oczywicie z empirycznego stanowiska tekst ten wanie jest fantastyczny, lecz kryteria, jakie si zwyczajowo stosuje dla ustalenia fantastycznoci pewnego komunikatu s raczej kulturowe anieli naukowo-empiryczne. Dlaczego wic szeciorkiego Sziw albo psa Cerbera uwaamy za fantastyczne istoty? Ani chybi dlatego, poniewa owo bstwo pochodzi z obcego nam krgu kulturowego, a pies – z mitologii wiary od dawna martwej (bo z mitologii greckiej). Rozrnienia, oddzielajce gobia – Ducha witego od Sziwy lub Cerbera, s midzykulturowe, poniewa dla empiryka nie istniej.1 Autor Solaris umieszcza w ten sposb refleksj nad literack fantastyk w kontekcie tzw. relatywizmu kulturowego, ktrego rda tkwi nie tylko w pracach znakomitych antropologw Edwarda T. Halla i Clifforda Geertza, ale take w pionierskiej, jzykoznawczej hipotezie SapiraWhoorfa, postulujcej uzalenienie reprodukowanych w danym krgu kulturowym wzorcw mentalnych od czysto jzykowych mechanizmw tworzcych podstawy i formy mylenia danej spoecznoci. Zdaniem Halla za kultury same wytwarzaj i definiuj sfer tego, co irracjonalne w ich obrbie, umoliwiajc zarwno klasyfikacj zjawisk, sytuacji i zachowa irracjonalnych2, jak i skonstruowanie adekwatnego paradygmatu racjonalnoci, w ramach ktrego rzdzi bd reguy zdrowego rozsdku i/lub rozumu3.

S. Lem, Fantastyka i futurologia, Krakw 1989, t. 1, s. 19.

Zob. E. T. Hall, Poza kultur, prze. E. Godziak, Warszawa 1984, s. 264-269.

Kryteria te nie musz zreszt i z sob w parze. Jak dowodzi C.

Geertz zdrowy rozsdek ma charakter motywowany kulturowo, a wic, w konsekwencji, lokalny. Zob. C. Geertz, Myl potoczna jako system kulturowy, [w:] tene, Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, prze. D. Wolska, Krakw 2005, s. 81Reguy rozumu, oparte na zrbach arystotelesowskiej logiki, aspiruj za do powszechnej wanoci. Ich transcendentalny charakter nie jest jednak cakowicie pewny, czego dowodzi dyskusja powicona paradygmatowi racjonalnoci i jego kulturowym uwarunkowaniom, jak toczyli przed laty, sprowokowani dzieem Evansa-pritcharda, Witchcraft, Oracles and Magic among Azande, peter Winch, Alasdair MacIntyre, Martin Hollis, Steven Lukes, Kai Nielsen, Robin Horton oraz Barry Barnes i David Bloor. przedmiotem sporu bya neutralno i przejrzysto poj naukowych, sucych do opisu racjonalnoci i irracjonalnoci przekona oraz zachowa w rnych kontekstach kulturowych. Zob. Racjonalno i styl mylenia, prze. M. Grabowska, D. Lachowska i in., wybra E. Mokrzycki, Warszawa 1992.

W swym szkicu Dwa modele interpretacji Umberto Eco dokonuje takiej oto, krtkiej charakterystyki podstaw

europejskiego racjonalizmu, lecego u podstaw waciwego cywilizacji naukowo-technicznej sposobu przyczynowego wyjaniania i interpretowania wiata:

By wyjani wiat w sposb przyczynowy, naley opracowa pojcie jednokierunkowego acucha: jeli jaki ruch rozwija si od punktu A do punktu B, adna sia nie moe sprawi, by rozwin si od punktu B do punktu A. Aby ustanowi jednokierunkowo acucha przyczynowego, naley wczeniej przyj kilka przesanek: zasad identycznoci (A=A), zasad braku przeciwiestwa (niemoliwe jest, aby co byo A i nie byo nim jednoczenie) i zasad wyczenia trzeciej moliwoci (albo A jest prawdziwe, albo faszywe, tertium non datur). Z tych przesanek wywodzi si typowe rozumowanie zachodniego racjonalizmu, jego modus ponens: jeli p, to q; ale p; wic q.4 Jeeli wic jakikolwiek typ refleksji spekulatywnej ma si mieci w ramach europejskiego paradygmatu racjonalnoci, winien respektowa te zaoenia i przyj je jako podstaw wnioskowania.

pocztki i rda literackiej science fiction wzbudzaj do dzi wiele kontrowersji, nie sposb bowiem okreli jednoznacznie momentu, w ktrym narodzia si fantastyka naukowa, ani te wskaza konkretnego dziea bdcego pen realizacj cech charakterystycznych dla tej odmiany fikcji literackiej. Badacze wskazuj wiele rnych momentw, mogcych okaza si pocztkiem fantastyki naukowej, a miano „ojcw zaoycieli” dzieryli ju niemal wszyscy twrcy nie stronicy od fantastyki, poczwszy od Lukiana (zdaniem Kagarlickiego), poprzez Mary Wollstonecraft Shelley (wedle Aldissa), na Edgarze Allanie poe i Juliuszu Vernie koczc. Niemal wszyscy znawcy historii science U. Eco, Dwa modele interpretacji, prze. M. Woniak, [w:] tene, Czytanie wiata, Krakw 1999, s. 5.

fiction s jednak zgodni, co do tego, i jedn z gwnych przyczyn powstania i gwatownego rozwoju fantastyki naukowej bya prba poddania racjonalnemu wyjanieniu niezwykoci i cudownoci prezentowanych w utworach literackich. Interesujca jest w tym kontekcie moliwo ustalenia powodw, ktre skoniy autorw opowieci fantastycznych do poszukiwania naukowych uzasadnie5.

„Science fiction rodzi si wraz z nauk, naley do tego samego wiata”6 – pisa Jean Gattgno, stwierdzajc, e od chwili, gdy nauka zacza wyjania tajemnice wiata, nic ju nie mogo pozosta nieprawdopodobne. Take Kagarlicki podkrela rol rewolucji naukowo-technicznej, ktra nie tylko dostarczya science fiction intrygujcych tematw i problemw, ale take stworzya odbiorcw tej literatury7. Caillois z kolei uwaa, e fantastyka naukowa „odzwierciedla niepokj naszej epoki, ktr ogarnia przeraenie na myl o postpach teorii techniki i dla ktrej nauka przestaje by ochron przed Niewyobraalnoci”8. Jak widzimy, decydujcy wpyw na ksztatowanie si literatury fantastycznonaukowej mia gwatowny postp cywilizacyjny, zapocztkowany w wieku XVIII rozpowszechnieniem wiatopogldu racjonalistycznego wskutek realizacji owieceniowego projektu pedagogicznego, a ugruntowany w XIX stuleciu wraz z rozwojem nauki i techniki9. postp

O specyfice motywacji fantastycznonaukowej pisaem w tekcie Problemy motywacji fantastycznej i fantastycznonaukowej, [w:]

Polska literatura fantastyczna. Interpretacje, pod red. A. Stoffa i D.

Brzostka, Toru 2005, s. 15-54.

J. Gattgno, La science fiction, paris 1973, s. 9.

J. Kagarlicki, Co to jest fantastyka naukowa?, prze. K. W. Malinowski, Warszawa 1977, s. 9.

R. Caillois, Od bani do science fiction, prze. J. Lisowski. [w:]

tene, Odpowiedzialno i styl, Warszawa 1967, s. 63.

Nastanie wieku XVIII nie oznaczao jednak wcale natychmiastowego i jednoznacznego zwrotu ku racjonalistycznej wizji wiata.

Nauka okresu Owiecenia prbowaa niejednokrotnie czy empiryczne badanie rzeczywistoci z poznaniem natury duchowej, religijnej, pozostajc w tym wzgldzie bardzo dugo pod wpywem niezliczonych szk ezoterycznych, ktrych zwolennicy oprcz bada ten przyczyni si do wzrostu powszechnej „wiadomoci naukowej”, co na obszarze literatury zaowocowao prbami zracjonalizowania tego, co dotd uchodzio za przejaw dziaania „ukrytych si rzdzcych wiatem”, a wic byo domen fantastyki grozy10. Cytowany ju Gattgno stara si nawet uchwyci w swej pracy w znamienny moment przejcia od irracjonalnej niesamowitoci do niezwykoci naukowej (czy moe raczej unaukowionej). porwnujc dokonania poe’go i Verne’a, u tego pierwszego dostrzega Gattgno „tajemnic niezgbion”, ktra w twrczoci autora Tajemniczej wyspy podlega naukowej eksplikacji. To, co w nowelach poe’go jawio si jako destrukcyjna agresja irracjonalnych si reprezentujcych „niemoliwe”, w powieciach Verne’a zyskuje racjonalne uzasadnienie. „W Tajemnicy zamku w karpatach to gramofon i kinematograf okazuj si ostatecznie wyjanieniem tytuowej, pozornie nadprzyrodzonej tajemnicy”11 – konkluduje Gattgno.

W takim kontekcie zupenie inaczej mona odczytywa uwagi Caillois, ktry podkrela, e narodziny fantastyki (utosamianej przeze z fantastyk grozy) byy nachemicznych i geologicznych zajmowali si studiowaniem Kabay i astrologi, uznajc je za rwnorzdne metody poznania. Nauka osiemnastowieczna bya wic w oczach wczesnych badaczy w znacznej mierze rodzajem gnozy, deniem do osignicia wiedzy, ktra poza okieznaniem wiata materii miaa przynie zarwno „owiecenie”, jak i wyzwolenie czowieka „z niepenoletnoci, w ktr popad z wasnej winy”. I. Kant, Co to jest Owiecenie?, prze. A. Landman, [w:] Z. Kuderowicz, Kant, Warszawa 2000, s. 194. por. A. Faivre, L’sotrisme au XVIIIe sicle, paris 1973, s. 42-48, 59-62.

W ten sposb spekulatywna science fiction stawaa si jedn ze swoistych narracji kulturowych waciwych zachodniej cywilizacji naukowo-technicznej. Jako inny przykad moe posuy tu choby klasyczna opowie detektywistyczna, odzwierciedlajca w formie narracji literackiej ksztat pewnego schematu poznawczego (metoda dedukcji), typowego dla zorientowanej empirycznie i racjonalistycznie cywilizacji europejskiej ostatnich stuleci. Zob. D. Brzostek, Midzy Baker Street 221/B a Berggasse 19, czyli o detektywach i psychoanalitykach, [w:] Z filozoficznych inspiracji literatury, pod red. M. Cyzman i K. Szostakowskiej, Toru 2005, s. 9-32.

J. Gattgno, dz. cyt., s. 11.

stpstwem rozpowszechnienia si „obrazu wiata cisej przyczynowoci” i stanowiy „kompensat za nadmiar racjonalizmu”12. pierwiastek nadprzyrodzony, stanowicy o swoistoci fantastyki jawi si tutaj nie tylko jako prba przeamania racjonalistycznego wiatopogldu epoki owiecenia. Wraz z fantastyk „czystej niesamowitoci” (aby sparafrazowa tu okrelenie Todorova), pojawia si bowiem rwnoczenie fantastyka naukowa, usiujca racjonalizowa nadprzyrodzone. Najlepszym przykadem byby tu zapewne Frankestein Mary Wollstonecraft Shelley, gdzie potwr, dziedziczc wiele cech irracjonalnej bestii „z pieka rodem” (jest to wszak oywiony trup, a wic przybysz „z tamtej strony”), posiada rwnie racjonalizujc genez, powsta bowiem na drodze medycznych, a wic naukowych, eksperymentw. Jak wida racjonalizm przenikn take na obszar tych dokona literackich, ktre miay go negowa. W ten oto sposb, typowe dla fantastyki grozy pytanie o „niemoliwe”, o obecno irracjonalnych elementw nadprzyrodzonych w wiecie stao si dla fantastyki naukowej, in statu nascendi, pytaniem o granice poznania naukowego. Wrd moliwych granic poznawczych, bya za i ta wyznaczana przez nieodgadnion, nieprzewidywaln, a wic gron i fascynujc zarazem, przyszo.

Elementem, ktry odegra najdoniolejsz rol w zainteresowaniu fantastyki naukowej przyszoci – jako dziedzin eksploracji nieznanego by, jak mona przypuszcza, szereg zmian o charakterze kulturowo-cywilizacyjnym oraz mentalnym, okrelonych niegdy przez Francisa C. Habera mianem „darwinowskiej rewolucji w pojmowaniu czasu”. Zdaniem Habera przed Darwinem funkcjonoway w Europie i caym wiecie chrzecijaskim dwie miary czasu

– matematyczna (wiecka) i teleologiczna (religijna). „Czas matematyczny suy do ustalania chronologii zdarze aktualnych, ale ukadem, w ktrego obrbie zdarzenia miay swoj czasow egzystencj, by czas teleologiczny”13. W R. Caillois, dz. cyt., s. 33.

F. C. Haber, Darwinowska rewolucja w pojciu czasu, prze. M.

K. Mlicki, [w:] Czas w kulturze, wybra A. Zajczkowski, Warszawa 1987, s. 377.

perspektywie teleologicznej historia (lub raczej dzieje czowieka i ludzkoci) byy wpisane w religijny porzdek interpretacji wiata, zakadajcy m.in. „boski plan zbawienia”.

Jeeli nawet nieodkryty pozostawa przebieg przyszych zdarze, to wyranie okrelone byo przeznaczenie wiata i czowieka, ktry u kresu historii mia dostpi ostatecznego zbawienia lub potpienia. Usunicie tej religijnej perspektywy celowociowej i zastpienie jej tez o nieustannej ewolucji wszystkich istot ywych postawio ludzko w XIX wieku przed dramatycznym pytaniem o przeznaczenie wiata, o cel historii. Jak pisze Haber: „Od tego momentu przyczynowoci historycznej naleao poszukiwa w faktach historycznych, a cele transcendentne nie mogy by wykorzystywane do wyjanienia, dlaczego wydarzenia nastpiy tak, jak nastpiy”14. podobne wnioski dotyczce narodzin historycznoci formuuje Eliade, opisujc „wynalezienie” przyszoci (a wic tego, co nieznane i nieprzewidywalne) jako bezporedni skutek odkrycia czasu jednokierunkowego, ktry zastpi czas kosmicznego cyklu15. pojawienie si historycyzmu jako postawy filozoficznej i wiatopogldowej okrela rwnie Eliade mianem objawienia si „terroru historii”, eksponujc tym samym destrukcyjn rol historii. Historycyzm, produkt XIX wieku, zdaniem autora Mitu wiecznego powrotu przyznaje „wydarzeniu historycznemu decydujce znaczenie (idea pochodzenia chrzecijaskiego), ale przyznaje je wydarzeniu historycznemu jako takiemu, odmawia mu bowiem wszelkiej moliwoci objawienia sensu soteriologicznego, transhistorycznego”16. Istot historycyzmu jest zatem odkrycie historycznoci czowieka i cywilizacji, uwarunkowania bytu ludzkiego przez czas, jego istnienia w nieustannym stawaniu si, prowadzcym nieuchronnie ku mierci. Czowiek przestaje by czci kosmicznego cyklu, cigego umierania i odradzania si, co Tame, s. 378.

por. M. Eliade, Mit wiecznego powrotu, prze. K. Kocjan, Warszawa 1998, s. 117.

M. Eliade, Sacrum i profanum, prze. R. Reszke, Warszawa 1996, s. 93.

byo domen spoeczestw archaicznych – ahistorycznych, ktre poprzez rytualne powtarzanie paradygmatycznych gestw mitycznych przodkw, znosiy histori i umieszczay istot ludzk in illo tempore – w witym czasie pocztkw.

Wraz z nastaniem historycyzmu czowiek staje si tylko przemijajcym i skazanym na zagad bytem „strconym w histori”, umieszczonym nie w kole kosmicznego cyklu, a na osi linearnego upywu czasu, w teraniejszoci ograniczonej z obu stron niebytem, minion przeszoci i czajc si, niepewn przyszoci.

I cho wczesne fikcjonalne „historie przyszoci” o zdecydowanie utopijnym rodowodzie powstaj jeszcze w wieku XVIII (Louis Sebastien Mercier, L’An deux mil­ le quatre cent quarante, 1771) oraz w pierwszej poowie dziewitnastego stulecia (Adam Mickiewicz, Historia przyszoci, 1829; Wodzimierz Odojewski, Rok 4338, 1840), to jednak pierwsz w peni uksztatowan odmian spekulatywnej literatury fantastycznonaukowej o zauwaalnych ambicjach prognostycznych bya tzw.

„opowie o cudownym wynalazku”, ktra narodzia si wraz z pierwszymi powieciami Verne’a w drugiej poowie XIX wieku. O swoistoci tych utworw decydowao wykorzystanie motywu niezwykego odkrycia naukowego lub wynalazku technicznego, umoliwiajcego bohaterom dokonywanie czynw lecych dotychczas wycznie w sferze marze i fantazji. Najczciej eksploatowane przez autorw wynalazki to rodki transportu pozwalajce osiga niedostpne dotd rejony wiata (d podwodna, pocisk midzyplanetarny), a take rne rodki udoskonalajce organizm ludzki (medykamenty zapewniajce dugowieczno, niewidzialno etc.). Wszystkie te historie o najniezwyklejszych nawet odkryciach naukowych miay jednak jedn znamienn cech, ktr dostrzeg Antoni Smuszkiewicz, piszc, e „akcja utworu rozgrywa si zwykle w czasach wspczesnych zarwno nadawcy, jak i odbiorcy dziea”17. W podobnym tonie wypowiada si Ryszard Handke, podkrelajc dodatkowo, i cudowA. Smuszkiewicz, Zaczarowana gra. Zarys dziejw polskiej fan­ tastyki naukowej, pozna 1982, s. 81.

ne wynalazki „zachowyway cechy prawdopodobiestwa z punktu widzenia aktualnego poziomu wiedzy i stan jej porednio odzwierciedlay”18. Zarwno akcelerator Gibberne’a, rakieta Barbicane’a jak i eliksir Discolorisa z noweli Sygurda Winiewskiego Niewidzialny powstaj „tu i teraz”, w autorskiej wspczesnoci, odnoszc si w sposb nieunikniony do wspczesnego autorowi stanu wiedzy naukowej oraz, odpowiadajcego mu paradygmatu racjonalnoci, ksztatujcego „zesp relacji, ktre mog czy w jakiej epoce praktyki dyskursywne umoliwiajce pojawianie si figur epistemologicznych, nauk i ewentualnie systemw sformalizowanych”19, ujtych przez Foucaulta w zgrabny termin episteme. Wszystkim tym niezwykym i rewolucyjnym odkryciom nie towarzyszy jednak aden rozgos, rodz si one bowiem w zaciszu prowincjonalnych laboratoriw, a ich zapobiegliwi autorzy prezentuj zaskoczonej ludzkoci jedynie nieliczne, cho efektowne wyniki wieloletnich bada. Jak wic widzimy, opowieci o „cudownych wynalazkach” byy niezwykle mocno zakorzenione we wspczesnoci, respektujc aktualny stan wiedzy, o czym przekonuje najlepiej fakt, e w charakterystyczny motyw literacki pojawia si sporadycznie rwnie w utworach nie nalecych do fantastyki naukowej, a realizujcych realistyczny model prozy, by wspomnie tu choby metal lejszy od powietrza odkryty przez profesora Geista w arcydziele polskiego realizmu, Lalce Bolesawa prusa. A jednak wszystkie te „eliksiry niewidzialnoci”, „pociski midzyplanetarne” i „wehikuy czasu” jawiy si badaczom literatury jako bezprecedensowy i brzemienny w konsekwencje zamach na „obraz wspczesnoci” zawarty w dzieach traktujcych o cudownym wynalazku.

Niezwykle ciekaw cech tych utworw dostrzeg Jan Trzynadlowski, podkrelajc bowiem bardzo silny zwizek dzie Verne’a i Wellsa z autorsk wspczesnoci R. Handke, Polska proza fantastycznonaukowa. Problemy poe­ tyki, Wrocaw 1969, s. 29.

M. Foucault, Archeologia wiedzy, prze. A Siemek, Warszawa 1977, s. 231.

(szczeglnie w zakresie odwzorowywania realiw spoeczno-gospodarczych oraz stanu wiadomoci naukowej danego czasu), zauwaa rwnoczenie, i obecna w tekcie „demonstracja niezwykych osigni naukowotechnicznych, jest w gruncie rzeczy rzeczywistoci, ktrej jeszcze nie ma, a wic w istocie rzeczy przyszoci.

przyszo to wyranie uteraniejszona w tym sensie, e nie czytelnik przeniesiony zostaje w przyszo, ale przyszo zostaje przybliona do historycznego czasu i czytelnika, i samych postaci wystpujcych w utworze”20.

Takie odczytanie „cudownego wynalazku”, jako sygnau „utajonej przyszociowoci” wiata przedstawionego, pozwala uzna Trzynadlowskiemu utwory operujce tym motywem za dziea prezentujce „narodziny przyszoci”. W ten sposb niemoliwy obecnie do zrealizowania w empirii wynalazek naukowo-techniczny, umieszczony w fikcyjnej rzeczywistoci naladujcej z wielk pieczoowitoci autorsk wspczesno, staje si pierwszym symptomem powstania nowego „wiata jutra”, w ktrym obecne teorie i hipotezy bd mogy przyj bardziej realne ksztaty i doczekaj si praktycznej realizacji. By to zarazem przejaw odejcia fantastyki naukowej od teraniejszoci na rzecz ksztatowania in fictione moliwej przyszoci. Tendencja ta obecna w science fiction od jej zarania przybraa na sile w drugiej poowie XIX wieku, kiedy to wraz z utworami Bellamy’ego, Verne’a, Wellsa, Robidy i Flammariona fantastyka naukowa wyruszya w trwajc do dzi podr ku przyszoci. Aby przeledzi zwizki literatury fantastycznonaukowej z obowizujcym w cywilizacji europejskiej ostatnich stuleci paradygmatem racjonalnoci, skupmy si wic w tym miejscu na jednym

– zasadniczym aspekcie tej odmiany fikcji literackiej – jej aspiracjach prognostycznych, ufundowanych na spekulatywnym charakterze refleksji wpisanej w wiat przedstawiony opowieci science fiction.

Wraz z narodzinami przyszoci – nowego, nieokieznanego ywiou, zrodzia si potrzeba odkrycia tych kart, J. Trzynadlowski, Prba poetyki science fiction, [w:] Z teorii i historii literatury, Wrocaw 1963, s. 268.

ktrymi jak dotd historia zaskakiwaa ludzko, odsaniajc je nieoczekiwanie z dnia na dzie. potrzeba poznania przyszoci, motywowana, jak to staralimy si wykaza, wielorako – braa swj pocztek z charakterystycznego dla czowieka Zachodu stanu ducha, ktry wietnie scharakteryzowa Eliot, piszc, i nie potrafimy myle o przyszoci, „ktra by jak przeszo – nie miaa adnego przeznaczenia”21. pragnienie przepowiedzenia przyszych wydarze wynikaoby wic z prby nadania sensu historii (i ludzkiej, w niej, egzystencji). Jednake wiarygodno stawianych prognoz wymagaa racjonalnych, naukowych podstaw

– rzetelnej analizy wspczesnego stanu wiata, gdy tylko w oparciu o wnioski pynce z obserwacji aktualnych procesw i tendencji mona byo postawi sensown hipotez w sprawie przyszoci. Obszarem, na ktrym taka quasinaukowa prognostyka moga rozwin si najpeniej bya, jak to ju sugerowalimy, science fiction22. Oprcz w miar solidnego, jak na owe czasy, zaplecza naukowego oferowaa ona bowiem co znacznie cenniejszego – fikcjonalno wszelkich hipotez, zapewniajc bezpieczny dystans, ktry pozwala autorom na snucie najbardziej nawet wymylnych wizji przyszoci, a ich ewentualne klski usprawiedliwia, niepodwaaln przecie, literackoci przekazu. Rezygnacja z ochronnych barw fantastyki naukowej pocigaa bowiem za sob ryzyko nieuniknionej weryfikacji prognoz przez nieustannie aktualizujc si przyszo.

Dlatego te droga wiodca do od fantastycznonaukowej spekulacji przyszociowej do uksztatowania si odrbnej dziedziny wiedzy, jak z czasem staa si futurologia bya niezwykle duga, krta i obfitowaa w dziea bdce owocem rozmaitych naukowo-literackich kompromisw.

T. S. Eliot, The Dry Salvages, prze. K. Boczkowski, [w:] tene, Wybr poezji, Wrocaw 1990, s. 292.

Zgoa odmiennie postrzega zwizki fantastyki naukowej z prognostyk Kagarlicki, twierdzc, e prognostyka jest zaprzeczeniem fantastyki, gdy dy do przewidzenia przyszoci, zakadajc realizowalno prezentowanych niezwykoci. Fantastyka nie dba za zupenie o prawdopodobiestwo zaistnienia w empirii przedstawionych wydarze. por. J. Kagarlicki, dz. cyt., s. 98-99.

Najlepszym przykadem takiego poszukiwania odpowiedniej formy dla pisania o przyszoci jest zapewne twrczo Wellsa. Autor Wojny wiatw rozpoczyna od typowych „opowieci o przyszoci”, jak choby Wehiku czasu czy Kiedy picy si budzi, w ktrych wizja przyszych losw ludzkoci bya tem (prawda, e istotnym i znaczcym) dla byskotliwej fabuy, pozwalajcej skonfrontowa czowieka schyku XIX wieku ze wiatem jutra.

Z czasem jednak historiozoficzne ambicje Wellsa (ktrym najpeniej da wyraz piszc Histori wiata) zaczy dominowa i szybko okazao si, e tradycyjna forma powieciowa nie jest w stanie udwign rozbudowanych refleksji i wywodw dotyczcych procesu dziejowego. Dowodem twrczych poszukiwa Wellsa w zakresie odpowiedniej formy literackiej s Ludzie jak bogowie, powie przeradzajca si miejscami w eseistyczny traktat o tematyce historiozoficzno-socjologicznej. Dopiero jednak Ksztat rze­ czy przyszych przynis Wellsowi ostateczne rozwizanie wtpliwoci dotyczcych sposobu przekazywania wizji przyszoci. Twrca Wehikuu czasu zrezygnowa w nim bowiem z rozbudowanej fabuy na rzecz wyczerpujcej i konkretnej prezentacji „rzeczy przyszych”. Juliusz Kadzpalczewski analizujc „aspekty formalne wellsowskich wizji przyszoci” przeledzi dokadnie drog Wellsa od powieci przyszociowych a do paranaukowego traktatu filozoficznego. Konkludujc, stwierdzi palczewski, e „najtrafniejszy i najwyraniejszy ksztat dla swojej wizji procesu dziejowego odnalaz Wells w konstrukcji literackiej, ktr nazywamy histori fikcyjn, a w wszym sensie – histori przyszoci”23.

W ten sposb na dugo przed wyodrbnieniem si futurologii Wells wyzwoli prognostyk z ogranicze literackiej fantastyki, prbujc umieci j w obrbie nobilitowanego wielowiekow tradycj dyskursu filozoficznego. W tym miejscu musimy jednak porzuci dalsze losy „naukowego przepowiadania przyszoci”, interesuje nas bowiem przede wszystkim prognostyka i futurologia na J. Kadz-palczewski, Aspekty formalne wellsowskich wizji pr­ zyszoci, „przegld Humanistyczny”, 1969. Nr 3, s. 78.

obszarze science fiction – jako jeden z aspektw fantastycznonaukowej opowieci o przyszoci. Nadmiemy przy tym gwoli cisoci, e zdaniem Niewiadowskiego i Smuszkiewicza „futurologia” oznacza „zajmowanie si w jaki sposb przyszoci”24, za „prognozowanie”

– „wiadom dziaalno, ktrej celem jest sformuowanie prognoz na podstawie danych empirycznych i racjonalnej analizy wspczenie istniejcych tendencji rozwojowych”25. Jak widzimy zasadnicza rnica midzy tymi dziedzinami polega na opozycji: wiadome i racjonalne stawianie hipotez w sprawie przyszoci (prognostyka), opowiadanie o przyszoci, bd te wyobraanie rzeczy przyszych (futurologia). Dlatego te, tendencja prognostyczna obecna w fantastyce naukowej od jej pocztkw zacza sabn wraz z odkryciem nieograniczonych wrcz moliwoci motywacyjnych, jakie oferuje przyszociowa lokalizacja akcji. W konsekwencji za, jak to ukazalimy na przykadzie Wellsa, prognostyka ostatecznie oddzielia si od literatury piknej, zmierzajc w stron pimiennictwa naukowego. By to proces tyle oczywisty, co nieunikniony, gdy rzetelne stawianie prognoz wymagao odpowiedniej metodologii oraz bogatego zaplecza teoretycznego, ktrych dostarczyy: historia, socjologia, statystyka, ekonomia, politologia, etc. Tak rozbudowany naukowy aspekt prognozowania musia w efekcie przerosn moliwoci, jakie oferowaa fantastyka naukowa, ktrej pierwszym i podstawowym celem pozostao przecie zaspokojenie powszechnego czytelniczego zapotrzebowania na efektown i dramatyczn „histori z przyszoci”, nie za na spekulatywn „histori przyszoci”. Ten proces uwalniania si prognostyki od literatury fantastycznonaukowej oraz eksplozj unaukowionej futurologii w drugiej poowie XX wieku komentuje obszernie Lem w swojej Fantastyce i futurologii26. W rozdziale powiconym epistemologii A. Niewiadowski, A. Smuszkiewicz, Leksykon polskiej litera­ tury fantastycznonaukowej, pozna 1990, s. 293.

Tame, s. 338.

S. Lem, Fantastyka i futurologia, t. 1, s. 126-180.

fantastyki autor Solaris drobiazgowo omawia rozwj oraz perspektywy literackiej i naukowej futurologii, eksponujc szczeglnie jej niemoc i ograniczenia wynikajce z braku paradygmatu naukowego oraz iluzorycznoci rde wiedzy o przyszoci. Nie oznacza to jednak, e fantastyka naukowa definitywnie porzucia ambicje prognostyczne.

Jean Gattgno podzieli nawet wspczesn science fiction na „prognostyczn” (fr. anticipation) oraz „symboliczn”, decydujc rol w tym rozrnieniu przyznajc stosunkowi obu tych nurtw do czasu oraz sposobom konstruowania czasu przedstawionego w dziele literackim: „prawdziwa fantastyka prognostyczna rozpoznaje obecno i potg czasu; SF symboliczna wstrzymuje jego bieg, albo nawet uchyla jego istnienie”27.

Jan Trzynadlowski wyrni prognostyczny typ fantastyki naukowej w oparciu o „intelektualne, filozoficzne i socjologiczne antycypacje, formowanie wizji przyszoci wedug dyrektyw przyjtej filozofii, teorii rzeczywistoci, ewolucji kultury, cywilizacji, nauki itd.”28. Vera Graaf wprowadzia za do swych rozwaa, bliskie europejskiemu paradygmatowi racjonalnoci, pojcie „spekulacji imaginacyjnej”, czyli takiej, „ktra opiera si na dzisiejszym naukowym obrazie wiata”.

Z dalszych rozwaa Graaf wynika, e podstawow form „spekulacji imaginacyjnej” moe by prognozowanie na podstawie diagnozy stanu wiata wspczesnego autorowi. Z perspektywy praktyki literackiej podobne wnioski sformuowa popularny autor Harry Harrison, piszc: „Nazw wielkiej gry w SF jest »Co bdzie, jeeli...« i jest to chyba jeden z czynnikw, ktry decyduje o przynalenoci powieci do tego gatunku”29. W takim kontekcie spekulatywna, prognostyczna fantastyka naukowa przyjmuje zwykle form „literatury w trybie warunkowym”, tworzonej wedug wzoru „jeli p, to q”. przy czym „p” oznacza tu aktualny stan wiata a „q” spodziewaJ. Gattgno, dz. cyt., s. 99.

J. Trzynadlowski, Literatura, nauka, prognozy, „Litteraria” VII, 1975, s. 172.

H. Harrison, wiaty obok wiatw, „Sfera”, 1985, nr 1-2 (2-3).

ny ksztat „rzeczy przyszych”, caa spekulacja respektuje za przebieg jednokierunkowego acucha przyczynowego od „p” do „q”. W takim kontekcie fantastycznonaukowa futurologia o wyranych aspiracjach prognostycznych byaby odmian speculative fiction lub roman d’hypothse, w ktrej prognozy dotyczce nadchodzcych wydarze miayby status eksperymentu mylowego, bdc prb diagnozy wspczesnoci i postawienia hipotez w sprawie przyszoci. Spekulatywna, prognostyczna science fiction przyja zatem jako conditio sine qua non zaoenie, e zawarty w dziele obraz „wiata jutra” jest (konieczn lub tylko moliw) implikacj wspczesnego stanu wiata.

przy czym obraz ten ma charakter quasi-naukowej, bo skonstruowanej na paszczynie literackiej fikcji, spekulacji – hipotezy, zbudowanej na przekonaniu, e biecy bieg wypadkw moe spowodowa w przyszoci opisane w dziele konsekwencje. prognostyka, nawet literacka, bdca na usugach fantastyki naukowej zakada bowiem konieczno istnienia bezporedniego zwizku midzy empiryczn wspczesnoci a przewidywanym stanem wiata w fikcyjnej przyszoci30.

Ten prosty wzr spekulacji: „diagnoza wspczesnoci

– prognoza przyszoci” jest wyranie obecny w powojennej, europejskiej i amerykaskiej fantastyce naukowej.

Dowiadczenia minionej wojny, nowy, balansujcy na krawdzi konfliktu ukad geopolityczny oraz obawy zwizane z nowymi, poddanymi natychmiastowej militaryzacji, osigniciami nauki odcisny swe pitno take na dokonaniach powojennej fantastyki naukowej, zdominowanej przez obraz atomowej apokalipsy. W roku 1945 powstaje pierwsza amerykaska powie o „ataku atomowym”, Murder of the USA Leinstera, bdca zarwno diagnoz nowych odkry naukowych, jak i prognoz dotyczc Osobn kwesti jest tu waciwe fantastyce naukowej konstruowanie obrazu wiata przyszoci jako swoistej „hiperboli wspczesnoci”, o czym pisaem w tekcie Jutro, czyli bardziej. Hiper­ bolizacja jako metoda kreacji „wiata przyszoci” w utworach fantastycznonaukowych, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Filologia polska LXI, 2005, s. 195-218.

najbliszej przyszoci, bazujc na przeczuciach wynikajcych z lkw amerykaskiego spoeczestwa. Kolejne lata obfituj wanie w apokaliptyczno-prognostyczne utwory, przewidujce rych atomow zagad w wyniku nieuniknionej eskalacji wycigu zbroje. Utwory takie, jak Mapa i duch Huxleya (1948), Nadchodzi pora atrak­ cji Leibera (1950), Dzie tryfidw Wyndhama (1951), Foster, ju nie yjesz Dicka (1954), Ostatni brzeg Shute’a (1957), Kantyczka dla Leibowitza Millera Jr. (1960), prezentuj bezporednie skutki nuklearnego konfliktu, krel jego wieloletnie konsekwencje w perspektywie cywilizacyjno-ekologicznej, bd te po prostu obrazuj stan atomowego zagroenia. Stanisaw Lem tak pisa wwczas

o tej powszechnej w literaturze science fiction tendencji:

„Rozmaite transpozycje lku przed atomow zagad zastpiy dzi jej bezporednie antycypowanie. W latach pidziesitych science fiction bya wprost zalana wizjami »koca wiata«”31. lady podobnych wtpliwoci odnajdziemy zreszt take we wczesnej twrczoci samego Lema, by wspomnie choby Miasto atomowe (1946), Astronautw czy debiutanck powie Czowiek z Marsa, ktra, jak zauway trafnie Jerzy Jarzbski, ilustruje sytuacj zagroenia militarnego w sposb dostosowany do wyobrae i oczekiwa powojennej publicznoci literackiej32.

Wizano bowiem wwczas dowiadczenia niedawnej wojny z pojawieniem si informacji o gwatownym rozwoju techniki militarnej zwieczonym odkryciem bomby atomowej (projekt Manhattan, Hiroszima i Nagasaki), oraz o nowych, nieznanych jeszcze (i tym bardziej nonych w funkcji spoecznego fantazmatu!) typach broni przygotowywanych przez naukowcw w zaciszu okrytych tajemnic i pilnie strzeonych laboratoriw wojskowych.

Nie oznacza to bynajmniej, e prognostyczna spekulacja nie napotykaa trudnoci i ogranicze zakorzenionych S. Lem, Science fiction, [w:] tene, Wejcie na orbit, Krakw 1962 s. 35.

Zob. J. Jarzbski, Golem z Marsa, [w:] S. Lem, Czowiek z Mar­ sa, Warszawa 1994.

wanie w sytuacji spoeczno-politycznej wspczesnoci, wpywajcej nie tylko na obraz przyszoci, ale take na sam przebieg prognostycznej spekulacji, traccej swj racjonalistyczny ksztat. Aby rozpozna ten aspekt literatury fantastycznonaukowej, warto skupi si na twrczoci literackiej mieszczcej si w pewnym niezwykle znamiennym momencie dziejowym, obejmujcym pierwsze dziesiciolecie po zakoczeniu II Wojny wiatowej. By to okres niezwykle charakterystyczny, czas przeomu historycznego, gwatownych i powszechnie zauwaalnych zmian w polityce, nauce i technice, polaryzacji stanowisk spoecznych, gospodarczych i politycznych, a wic „gorcy moment dziejowy”, ktry odcisn swe pitno take na dokonaniach literackich. Dla fantastyki naukowej by to czas szczeglny, odpowiadajcy w historii literatury polskiej, wyrnionej przez Smuszkiewicza – pierwszej fazie rozwoju powojennej science fiction (1945-58)33. Ta koincydencja znamiennego momentu historycznego i rozkwitu science fiction pozwoli uwypukli zwizki tej literatury ze wspczesnoci. poniewa nie jest naszym celem sporzdzenie monografii tego okresu historycznoliterackiego, ograniczymy si w tym miejscu do przeledzenia pewnego, jake charakterystycznego, incydentu zwizanego z twrczoci Stanisawa Lema.

Rodzca si wwczas powojenna polska fantastyka naukowa stawaa wobec szczeglnych wyzwa i oczekiwa.

By to bowiem, tu po styczniowym Zjedzie Zwizku Zawodowego Literatw polskich w Szczecinie w 1949 roku, okres wdraania socrealizmu, ktry take wobec literatury science fiction mia okrelone plany, prbujc uczyni z niej „narzdzie edukacji spoecznej, wyposaone w poetyk realizujc zaprogramowane funkcje dydaktyczne”34, tak, by „fantastyka przestaa by trampolin do skokw w obce nam wiaty, […] by na odwrt, wszystkie dywany latajce i wehikuy czasu przypieszay pd naszej wyA. Smuszkiewicz, dz. cyt., s. 216.

A. Niewiadowski, wiadectwa prognoz spoecznych w polskiej fantastyce naukowej (1945-1985), [w:] Spr o SF, s. 388.

obrani ku przyszoci i sprawiedliwoci”35. Sprawiedliwa przyszo za to, oczywicie, przyszo komunistyczna.

Najlepsz ilustracj tej sytuacji – doranego „aktualizowania” fantastyki jest gwatowna dyskusja, jaka wybucha w roku 1954, wkrtce po publikacji debiutanckich powieci Lema, a przy okazji ujawnienia pierwszych przygd Ijona Tichego. Tematem polemiki byy, jak nietrudno si domyli, zwizki fantastyki naukowej ze wspczesnoci oraz jej zadania wzgldem nowej, socjalistycznej rzeczywistoci. Oto bowiem w artykule Widmo kry Andrzej Kijowski chwalc warsztat i pomysowo autora Astronautw, zarzuci mu wprost, e „przyszociowo” jego utworw to eskapizm, czyli „dezercja od wspczesnoci”36. Odpowied Lema bya natychmiastowa, a linia obrony prosta, skrytykowane teksty, a chodzio tutaj gwnie o fragmenty Dziennikw gwiazdowych, okreli ich autor mianem powiastki filozoficznej, zgadzajc si jednak z Kijowskim, i „potrzeba nam wielkich problemw tematyki wspczesnej”37. Nie bya to jednak odosobniona wypowied Lema, wczeniej ju, w tekcie Imperializm na Marsie pisa on o fantastyce naukowej, jako o „swoicie ksztatujcej si gazi realizmu”, ktra „nawet wbrew intencjom twrcw daje wiadectwo o swojej epoce i wyraa bardzo realne treci”38, co byo wyranym ukonem w stron programu realizmu socjalistycznego. Jako dowd przytoczy Lem szereg utworw amerykaskich z roku 1952, dokonujc analizy zawartego w nich „obrazu przyszoci”. Zdaniem Lema w „wiat jutra” to w rzeczywistoci Ameryka Anno Domini 1952, tyle e przeniesiona w przyszo i wzbogacona o kosmiczno-technologiczny sztafa. Ta sabo J. pomianowski, Prawo do fantazji, [w:] tene, Wicej kurau, Warszawa 1956, s. 53.

A. Kijowski, Widmo kry, „ycie Literackie”, 1954, nr 6. Recepcj pierwszych utworw Lema omawia dokadnie Andrzej Stoff w artykule Krytyka o pierwszych utworach Stanisawa Lema, „Acta Universitatis Nicolai Copernici”, Filologia polska XI, Toru 1977.

S. Lem, Uchylam przybicy, „ycie Literackie”, 1954, nr 7.

S. Lem, Imperializm na Marsie, „ycie Literackie”, 1953, nr 7, s. 3.

prognostyczna amerykaskiej science fiction miaa jednak wynika przede wszystkim z przyjcia za pewnik dalszego rozwoju kapitalizmu, podczas gdy „egzystujcy w stadium agonalnym imperializm nie ma przed sob adnych drg rozwoju”39. Co ciekawe, to suszne przekonanie o spekulatywnej niewydolnoci prognoz spoeczno-politycznych opartych o aprioryczne zaoenie „triumfu kapitalizmu” nie powstrzymao wwczas Lema przed snuciem analogicznych spekulacji przyszociowych ufundowanych na apriorycznym przekonaniu o nieuniknionym „triumfie komunizmu”. Dziwi to tym bardziej, e podobne wnioski formuowa take Lem w tekcie O wspczesnych zadaniach i metodach pisarstwa fantastycznonaukowego, gdzie podkrela konieczno rozpoznania wspczesnoci jako wstpnego etapu prognozowania, dostrzegajc take, e istniej utwory SF, ktre „spord wielu moliwych obrazw [przyszoci – wtrcenie D.B.] wybieraj najbliszy wspczesnoci przez to, e zawieraj problemy pozwalajce nam lepiej poj sens i przemiany teraniejszoci”40. Sytuacja ta jest tym bardziej znamienna, e w owym czasie take i Lem nie unika wcale ani tematw biecych, by wspomnie tylko Miasto atomowe (1946), ani te niejakiej apologii komunizmu, prezentowanej w powieciach Astronauci (1951) czy Obok Magellana (1953). Najlepszym dowodem bdzie tu za osawiona Po­ dr dwudziesta szsta i ostatnia, opublikowana, po raz pierwszy i ostatni(!), wesp z innymi fragmentami Dzien­ nikw gwiazdowych w tomie Sezam (1954), gdzie mamy do czynienia z oczywist, cho niezbyt wysublimowan, alegori zimnowojennych napi ujt w form opowieci science fiction (czy moe wrcz political fiction).

Jak wida w spr o „fantastycznonaukow wspczesno”, jakkolwiek znamienny dla czasu, w ktrym si toczy oraz nie pozbawiony ideologicznego zacietrzewienia – dotyczy jednak kwestii dla science fiction zasadniTame.

S. Lem, O wspczesnych zadaniach i metodzie pisarstwa fanta­ stycznonaukowego, „Nowa Kultura”, 1952, nr 39.

czej. Albowiem pytanie o obraz wspczesnoci zawarty w wizji „wiata jutra” jest w istocie pytaniem o istot oraz funkcj fantastyki naukowej, jako „opowieci o przyszoci”, przyszoci, ktra moe by bd to „przedueniem”, bd te po prostu ekstrapolacj autorskiej wspczesnoci. Jak staralimy si wykaza na przykadzie kilku charakterystycznych tendencji fantastyki powojennej, zaangaowanie science fiction we wspczesno jest niezwykle istotnym skadnikiem obrazu przyszoci. Fantastyka naukowa nie pozostaje obojtna wobec wyzwa i problemw czasu, w ktrym powstaje, a jej specjalnoci wydaje si by transpozycja lkw i obaw cywilizacji. Specyfika utworw fantastycznonaukowych polega na tym, e dziea te bywaj czsto prb opisywania przyszego stanu wiata, a jako takie przypisuj sobie moliwo, czciowego przynajmniej, wyzwolenia si z ogranicze empirycznej wspczesnoci, ktra ma sta si jedynie punktem odniesienia dla prezentowanych w tekcie „przyszych cudownoci” lub „przyszych koszmarw”. Gwny problem science fiction polega jednak na tym, e to, co miao by byskotliwym i konsekwentnym rozwiniciem aktualnego stanu wiata, trafn bd intrygujc prognoz, okazuje si w wikszoci przypadkw zwykym przeniesieniem tego, co obecne w hipotetyczn, fikcyjn przyszo. Wydaje si jednak, e fantastycznonaukowa spekulacja prognostyczna fundujca obraz wiata przyszoci moe by naraona na jeszcze jedno niebezpieczestwo, zwizane cile z problemem omwionym powyej w kontekcie wczesnych dzie Lema, a polegajce, najprociej rzecz ujmujc, na zastpieniu naukowej motywacji spekulatywnej zideologizowanym myleniem utopijnym o zdecydowanie yczeniowym charakterze.

przykady takiej wanie tendencji odnajdziemy bez trudu w polskiej i radzieckiej fantastyce naukowej doby realnego socjalizmu, w ktrej racjonalna prognoza zostaje porzucona na rzecz komunistycznej utopii, ukrytej jednak pod racjonalizujcym kostiumem spekulatywnej science fiction. Iwan Jefremow w klasycznej powieci radzieckiej fantastyki naukowej, Mgawica Andromedy, tak opisywa

postp, ktry dokona si na Ziemi pod sztandarami wiatowego komunizmu:

Jednake nowy ustrj spoeczny musia zwyciy, mimo e zwycistwo to ulego zwoce na skutek opnienia si w rozwoju wiadomoci spoecznej. przebudowa wiata na zasadach komunistycznych jest nie do pomylenia bez radykalnej zmiany ekonomiki, to znaczy bez zlikwidowania ndzy, godu oraz cikiej, wyczerpujcej pracy. Z kolei przemiany ekonomiczne wymagay niezwykle skomplikowanego aparatu kierownictwa produkcji i dystrybucji.

Komunistyczna organizacja spoeczestwa nie od razu obja wszystkie kraje i narody. Wytpienie nienawici, a szczeglnie zakamania jako skutku wrogiej propagandy, narastajcej podczas walk ideologicznych w Okresie Rozamu, wymagao ogromnych wysikw. Niemao bdw popeniono wprowadzajc nowe stosunki midzyludzkie. Gdzieniegdzie dochodzio do powsta wzniecanych przez zwolennikw starego adu, ktrzy moliwo pokonania trudnoci, jakie si pitrzyy przed ludzkoci, widzieli we wskrzeszeniu dawnego ustroju.

Nowy ustrj rozprzestrzeni si na caej Ziemi konsekwentnie i nieuchronnie; wszystkie ludy i rasy przeksztaciy si w zgodn, mdr rodzin.41 Na spoeczne i gospodarcze efekty tej zmiany paradygmatu politycznego nie trzeba byo dugo czeka i wszystkie one przyniosy, rzecz oczywista, dobroczynne skutki, komunistyczna przyszo moe wszak by wycznie wietlana: „Moliwoci produkcyjne rodkw spoywczych wzrosy wielokrotnie, a nowe tereny stay si zdatne do zamieszkania. Ciepe moe rdldowe zaczto wyzyskiwa dla uprawy bogatych w biako wodorostw”42. poI. Jefremow, Mgawica Andromedy, prze. L. Kaltenbergh, Warszawa 1968, s. 56-57.

Tame, s. 62.

dobny opis osigni cywilizacji ziemskiej znajdujemy w pochodzcym z poowy lat pidziesitych opowiadaniu Krzysztofa Borunia Spadkobiercy, opisujcym „powrt z gwiazd” czonkw ekspedycji naukowej, ktrzy zastaj

odmienion Ziemi:

Ju obserwacje astronomiczne ukazyway, e ludzko dokonaa ogromnego skoku cywilizacyjnego. W samej fizycznej strukturze Ukadu Sonecznego nastpiy zmiany, ktre mona byo wytumaczy tylko wiadomym dziaaniem istot mylcych.43 I cho sytuacja fabularna w utworze Borunia nieco si komplikuje, to sam obraz idealnej przyszoci nosi w sobie wyrany rys komunistycznej utopii, ktra sw najpeniejsz realizacj literack uzyska w synnej fantastycznonaukowej trylogii Krzysztofa Borunia i Andrzeja Trepki – Zagubiona przyszo (1953), Proxima (1956), Kosmiczni bracia (1959), w ktrej wprost mwi si o walce z amerykaskim kapitalizmem, ostatnich bastionach imperializmu (kosmicznego!), etc. Wszdzie tu narrator posuguje si przy tym ze szczeglnym upodobaniem i niezwyk czstotliwoci ideologicznymi hasami, takimi jak „postp”, „skok cywilizacyjny”, „powszechny dobrobyt” czy „rozwj zjednoczonej ludzkoci”, nacechowanymi aksjologicznie i eksponujcymi niekwestionowane korzyci, jakie gwarantuje ziszczona utopia komunizmu.

Nawet Dalekie szlaki Siergieja Sniegowa, sztandarowy przykad radzieckiej, przygodowej science fiction, okazuj si dzieem, w ktrym przyszociowo-kosmiczna sceneria zdarze oraz nieunikniony obraz komunistycznej utopii zdaj si by wystarczajcym uzasadnieniem dla wszystkich niemal nieprawdopodobiestw (nieprzeliczona liczba rozwinitych cywilizacji kosmicznych, budowa sztucznych soc wok Ziemi) i niemoliwoci (zakwestionowanie pewnikw fizycznych – prdko wiata zostaje przekroczona dziki wykorzystaniu „anihilacji przestrzeK. Boru, Spadkobiercy, [w:] M. Kubala, Fantastyka ’50, Warszawa 1990, s. 78-79.

ni”), za kosmiczna wojna, dodajmy – prowadzona z cywilizacj o zdecydowanie „imperialistycznym” charakterze i nieuchronnie zwyciska, rozgrywa si przy wykorzystaniu potencjau militarnego pozwalajcego unicestwia cae skupiska gwiezdne i przemieszcza jednostki bojowe o lata wietlne. Narrator teje powieci opisujc bajeczne wprost moliwoci nowo budowanych statkw kosmicznych, stwierdza w pewnym momencie, e „moc anihilatorw Taniewa w najmniejszym z Gwiezdnych pugw dochodzi do dwch milionw albertw, a w poeraczu przestrzeni przekracza pi milionw. Wszystkie elektrownie na Ziemi w kocu wieku dwudziestego starej ery miay moc niecaych trzech albertw” 44. Nie pozostawia przy tym zudze, e postp naukowy sta si moliwy dopiero w spoeczestwie zorganizowanym na sposb komunistyczny, dziki naukowcom, ktrzy prcz geniuszu intelektualnego posiadali take niezomn wiar w postp spoeczny.

We wszystkich tych utworach wpisane w konwencj literackiej fantastyki naukowej i oparte na zracjonalizowanej spekulacji tendencje prognostyczne wchodz w wyrany i nieunikniony konflikt z ideologicznym modelem utopijnym, ksztatujcym obraz przedstawionego „wiata jutra”, w wyniku niemoliwej do uniknicia ideologizacji dyskursu literackiego, uwikanego w propagand komunizmu, ktrego przyszo moga by tylko i wycznie wietlana. Ideologia zadawaa wic gwat nie tylko twrczej wyobrani artysty (przynajmniej w jej wymiarze spekulatywnym), ale take immanentnej cesze konwencjonalnej science fiction, jak by jej prognostyczny charakter. Lem zdawa sobie zreszt spraw z owych trudnoci prognostycznych, jakie staj przed spekulatywn science fiction w obliczu niedostatkw wiedzy oraz wyzwa wspczesnoci, co ciekawe jednak, w autorskiej S. Sniegow, Dalekie szlaki, prze. T. Gosk, Warszawa 1972, s.

84. W oryginale tytu powieci Sniegowa brzmi Ludzie jak bogowie i buduje nieuniknion aluzj wzgldem synnej wellsowskiej utopii, sygnalizujc zarazem dobitnie wasny nie prognostyczny a wanie utopijny charakter.

przedmowie do Oboku Magellana da im wyraz w sposb odwoujcy si wprost do poj zakorzenionych w marksistowskiej teorii spoecznej, piszc: „Jeli za wspczesna wiedza nie moe dokadnie przedstawi bazy materialnej przyszego spoeczestwa, to tym mniej dostarcza przesanek do ukazania kultury umysowej ludzkoci XXX wieku, ktra bdzie owej bazy nadbudow”45. Sama powie przynosi z kolei zarwno rzetelnie skonstruowane prognozy rozwoju technologii kosmicznych, konstruowane w oparciu o wspczesne autorowi hipotezy naukowe (np. w zakresie konsekwencji teorii wzgldnoci dla astronautyki), jak i utopijn wizj komunistycznej przyszoci, ktrej ideologiczne zaplecze ujawnia si wyranie m.in. w sekwencji konfrontacji bohaterw powieci z „ksiycem Atlantydw”, bdcym reliktem amerykaskiego, „imperialistycznego” programu podboju kosmosu. Tak wic prognostyka naukowa wspwystpuje tu z ideologiczn utopi spoeczn o charakterze bez maa propagandowym.

Utopijna przyszo, podobnie jak pooone na antypodach wyspy Morusa i Campanelli, stawaa si w takiej sytuacji „miejscem” realizacji ziemskiej, komunistycznej Arkadii, „scen” prezentacji modelu idealnego spoeczestwa. podobnie jak ou topos oznaczao „nigdzie”, tak utopijne „w przyszoci” znaczy po prostu „nigdy”, co pozwala wyeksponowa modelowo wizji. O tym za, e konwencja utopijna bya w owym czasie postrzegana niemal wycznie przez pryzmat ideologii, w kontekcie potencjalnej afirmacji komunizmu, przekonuje dobitnie choby wstp Maksymiliana Rode do wydania Utopii Tomasza Morusa z roku 1947, w ktrym znajdziemy takie

oto sformuowanie:

Utopia nie jest gloryfikacj komunizmu materialistycznego. podziwia natomiast w niej mona: w zakresie wyznaniowym: suszn i rzeczow tolerancj; w zakresie gospodarczym: powszechny obowizek pracy, racjonalne wykorzystanie S. Lem, Przedmowa, [w:] tene, Obok Magellana, Warszawa 1967, s. 8.

ziemi i waciw produkcj; w zakresie spoecznym: rwnouprawnienie; w zakresie politycznym: samowystarczalno narodow przy szczerym wspyciu z ssiadami.46 Obraz utopijnego wiata przyszoci wczesnej fantastyki rodzi si zatem w znacznej mierze w oderwaniu od diagnozy wspczesnoci, bdc najwyej jej „pozytywn” antytez lub zideologizowan fantazj yczeniow. wiat przyszoci spekulatywnej literatury science fiction o aspiracjach prognostycznych nie mia by za modelem idealnej spoecznoci, wrcz przeciwnie, pragn sta si prb rozpoznania i opisania moliwych losw ludzkoci. Czy wic omwione powyej utwory to wci jeszcze spekulatywna fantastyka naukowa, czy ju tylko dydaktyczna i propagandowa utopia komunistyczna?

Zapewne dziea literackie nie trac tak atwo swych cech konwencjonalnych, utwory te pozostaj wic z pewnoci literatur fantastycznonaukow o „osabionej spekulatywnoci”, zastpionej zideologizowan motywacj utopijn.

przypadek ten jest jednak przyczynkiem do wiedzy o tym, w jaki sposb fantastyka naukowa, ktrej twrcy chtnie eksponuj wanie w przymiotnik „naukowa” jako swoist gwarancj refleksyjnej rzetelnoci oraz, nierzadko, wartoci artystycznej, ulega „pokusie irracjonalizacji” nie tylko w imi celw czysto merkantylnych (jako literatura masowa), ale take czysto ideologicznej propagandy okrelonych postaw wiatopogldowych, odchodzc tym samym od swych racjonalistycznych, spekulatywnych aspiracji i postulatw, realizowanych z powodzeniem nie raz przez jej najwybitniejszych przedstawicieli – Wellsa, braci Strugackich czy Lema.

M. Rode, Przedmowa, [w:] T. Morus, Utopia, prze. K. Abgarowicz, pozna 1947, s. XXII-XXIII.

Dariusz Brzostek (poland, Toru)

BETWEEN pROGNOSTIC AND UTOpIAN VISIONS.

SCIENCE FICTION AS A COGNITIVE,

SpECULATIVE FICTION

–  –  –

The subject of this essay is the prognostic aspect of “the shape of things to come”, considered as one of the basic methods to construct the peculiarity in the worlds introduced in science fiction texts. It goes along with the cognitive aspiration to discern the future, which lies in the foundations of science fiction literature and is a continuation of eighteenth-century rationalism and nineteenthcentury scientism, which also established a cognitive pattern of the scientific research as an ideological pattern of science fiction stories. Meanwhile, in visions of the world emerging from science fiction, narration often happens to be an exaggeration of the empirically accessible author’s present (its hopes and fears) or even a utopian vision of the future, determined by communist ideology, as it was in the early works of Stanislaw Lem. These ideological, utopian visions demarcate the limits of the cognitive, prognostic ambitions of science fiction stories, considered as speculative fiction based on the scientific patterns of knowledge.

Оксана Дрябина (Россия, Москва) ВСеСОЮЗНОе ТВОРЧеСКОе ОБъеДИНеНИе МОЛОДыХ ПИСАТеЛей-ФАНТАСТОВ (ВТО МПФ) В СУБКУЛьТУРе РОССИйСКОй ФАНТАСТИКИ РУБеЖА 1980-90-Х ГГ Апстракт: ВТО МПФ као удружење младих писацафантастичара настало је као једно од првих недржавних издавача СССР-а 1988. Током свог постојања до 1994. године оно је објавило више од 100 зборника са више од 700 дела. На основу сачуваних архива анализира се рад ове организације и указује на данас значајне писце који су у њему потекли.

Кључне речи: Всесоюзное творческое объединение молодых писателей-фантастов – руска књижевност

– зборници фантастике 1980-их и 1990-их година Литературный процесс, как известно, складывается из многих составляющих. Проблемы литературного быта, писательского окружения, литературных сообществ и объединений, которые в немалой степени влияют и на авторов, и на их творчество, нередко становятся предметом самостоятельного научного осмысления. Обращение к ним позволяет лучше понять и самого писателя, и его творчество.

Это в значительной степени актуально для исследователей истории русской фантастики конца ХХ – начала ХХI вв. прежде всего потому, что, по общему мнению фантастоведов, современную российскую фантастику можно рассматривать как отдельную субкультуру, в известной степени, закрытую область литературной жизни. Это нам кажется верным, поскольку современная российская фантастика отличается не только значительным количеством авторов, критиков (что справедливо, например, и для других популярных областей литературы: детектив, дамская проза и т. д.), но и существованием круга крупных издательских организаций, в общем объеме художественной литературы которых значительную долю составляет фантастика («АСТ», «Олма-Пресс», «Эксмо», «Центрполиграфиздат» и др.), специализированных периодических изданий («если», «Полдень, ХХI век», «Мир фантастики»), ресурсов сети Интернет («Русская фантастика», «Архив»), литературных премий (имени И. ефремова, «АБС», Кира Булычева, «Аэлита», «Бронзовая улитка»), конвентов

– регулярных массовых съездов любителей фантастики (Роскон, Интепресскон, Зиланткон, Звездный мост и т. д.), массового движения КЛФ (Клубов любителей фантастики), деятельностью фэндома, обширного ролевого движения и т. д. Широк и спектр исследовательских работ по проблемам фантастического в искусстве и творчестве отдельных авторов – в период с 1954 по 1999 гг. по филологическим, философским, культурологическим, педагогическим дисциплинам в СССР и России было защищено порядка 200 научных диссертаций1. Число вышедших за тот же период монографий, статей, посвященных разрешению проблем, связанных с изучением фантастики, на порядок выше.

Внушительно и количество справочников, энциклопедий, библиографических, биографических пособий.

Всё это позволяет нам в качестве объекта исследования определить субкультуру российской фантастики и констатировать, что, таким образом, для нас фантастика, это особая область литературы.

Вынесенная в название статьи аббревиатура ВТО МПФ расшифровывается как Всесоюзное творческое объединение молодых писателей-фантастов при Издательско-полиграфическом объединении ЦК

Харитонов е. Наука о фантастическом в России:

Биобиблиографический справочник. М., 2001.

ВЛКСМ «Молодая гвардия» (далее – ВТО МПФ, Объединение или Издательство). Сегодня Объединение, вероятнее всего, окажется неизвестным не только читательской аудитории, но и фантастоведам. Однако в 1980-90-е гг. оно было одним из крупнейших во всей истории российской фантастики писательских сообществ. Стоит перечислить названия сборников, подготовленных и изданных ВТО МПФ под условным обозначением серии «Румбы фантастики» или «Школа ефремова», произведения, впервые опубликованные именно в этих сборниках, имена писателей, связанных с его деятельностью, и оказывается, что хотя бы несколько из сотни книг собеседник не только знает, но и имеет в личной библиотеке. Суммарный тираж сборников Объединения составил около одиннадцати миллионов экземпляров. Напомним о колоссальной популярности и востребованности в СССР конца ХХ любой книги, имеющий подзаголовок «фантастика» и также то, что фактически только в «Румбах фантастики» публиковались молодые отечественные авторы.

Все это обеспечивало успешность книг, которые за несколько месяцев раскупались немыслимыми на сегодняшний день тиражами в 100000 экземпляров.

С деятельностью ВТО МПФ были так или иначе связаны порядка 80 % всех пишущих фантастику на территории СССР, между тем до сих пор не появилось не только серьезных исследовательских материалов, но и обзорных статей, анализирующих его деятельность. Основная причина, по нашему мнению, носит общественно-политический характер, что, впрочем, характерно для истории российской фантастики2.

О связи истории фантастики с общественно-политической историей развития страны говорится во многих публикациях.

См., например: Стругацкий Б.Н. Фантастика: четвёртое поколение.

СПб., 1991; Булычёв Кир Падчерица эпохи:

Избранные работы о фантастике. М., 2004; Геллер Л.

Вселенная за пределом догмы: Размышления о советской фантастике. Лондон, 1985; Бритиков А.Ф. Русский советский научно-фантастический роман. Л., 1970. и т. д.

После распада СССР Дирекция Издательства остались в Тирасполе, то есть, за пределами Российской Федерации. Налаженная к тому времени книгоиздательская система ВТО МПФ не смогло существовать в новых условиях. Фактически это и стало основной причиной прекращения деятельности Объединения.

ВТО МПФ оказалось уникальной организацией не только для своего времени, но и для всей истории российской фантастики, поэтому информация о нем появлялась в газетных публикациях, энциклопедиях и справочниках о фантастике. Но, в связи с тем, что все документы, связанные с деятельностью Объединения, оставались долгое время не введенными в оборот ученых и критиков, в опубликованных статьях содержатся немало неточностей и фактологических ошибок. Все наши разработки проведены с опорой на материалы архива ВТО МПФ, переданного нам его бессменным директором В.И. Пищенко. Задачей своего исследования мы видим в восстановлении подробной хронологии многогранной деятельности ВТО МПФ, в составлении полных библиографических справок отдельных авторов и Объединения в целом, воспроизведении максимально точной картины событий литературного процесса конца ХХ века так или иначе связанных с фантастической литературой. Помимо историко-литературных задач, перед нами стоят и проблемы анализа творчества авторов, публиковавшихся в сборниках ВТО МПФ, выявление существовавших в выделенный период течений и направлений фантастики, развитие жанровых образований, исследование проблемнотематического поля фантастических произведений последней четверти ХХ века. По нашему убеждению, введение в научный оборот этих материалов поможет значительно уточнить и расширить представления об одном из малоизученных этапов истории развития фантастики и русской литературы в целом.

В настоящей статье мы поставили цель определить, какую роль сыграло ВТО МПФ в развитии российской фантастики, как повлияло на литературный процесс в целом, какие проблемы помогло решить. Но, прежде всего, попытаемся определить основные черты рассматриваемого нами периода, дав предварительно краткую характеристику предшествующих этапов.

* Историю российской фантастики ХХ в., по убеждению литературоведов, можно разделить на несколько периодов. Первый приходится на 1920-е гг. и характеризуется большим интересом к социальным утопиям, созданием многочисленных вариантов построения будущего. К фантастической образности в это время обращаются такие видные российские писатели и учёные как В. Брюсов, А. Грин, А. Куприн, В. Обручев, А. Н. Толстой, М. Шагинян, И. Эренбург и др.

Второй этап связывают с возникновением фантастики «ближнего прицела» – «производственного научно-фантастического романа»3 (в терминологии А.Ф. Бритикова). Необходимо отметить, что некоторые его признаки появляются уже во второй половине 1930-х гг., но расцвет приходится на 1940-50-е гг.

Характерным для этого периода является обращение фантастов к проблемам и задачам, поставленным перед научными коллективами и производственным комплексом советского государства на ближайшую пятилетку очередным Съездом или Пленумом партии. Основными отличительными особенностями «ближней» фантастики называют неоригинальность используемых научно-технических идей, фактически, варианты усовершенствования уже существующей техники. Одним из основополагающих литературных принципов становится теория предела, отход от которой расценивается как бесплодное ни к чему не ведущее фантазирование. Среди типичных представителей второго этапа называют В. Немцова, В. Сапарина, В. Сытина, В. Охотникова и др.

Третий этап приходится 1960-е гг. – исторический период, получивший название «хрущевской оттепели», Бритиков А.Ф. Русский советский научно-фантастический роман. Л., 1970.

и ассоциируется с широким явлением русской культуры – временем «шестидесятников». Большинство исследователей фантастики датируют начало этого этапа 1957-м годом, связывая его с выходом в свет романа И. ефремова «Туманность Андромеды». Исследователи справедливо отмечают, что именно это произведение послужило толчком для возникновения новой российской фантастики. Оно решительно противоречило постулатам фантастики «ближнего прицела», и ознаменовало старт самого яркого и плодотворного этапа ее истории, который именуют «золотым веком отечественной фантастики». Третий период характеризуется переходом российской фантастики на качественно иной уровень. Появляются новые имена, возникают целые направления, фантастика обращается к «дальней» тематике. Научные достижения, как и художественное их осмысление фантастами, обсуждается обществом на всех уровнях, и с трибуны Союза писателей СССР, и на страницах ведущих периодических изданий, и на заседаниях многочисленных Клубов любителей фантастики, которые создаются при заводах, учебных учреждениях, библиотеках, клубах и т. д. Общественная оценка фантастических произведений значительно повышается, что способствует и изменению издательской политики. Показательные цифры приводит в монографии 1970 г., посвященной истории русской фантастики, А.Ф. Бритиков: «за последние полтора десятка лет вышло столько же фантастических произведений, сколько за предшествующие тридцать лет»4. С третьим периодом связывают творчество таких ярких фантастов как И. Варшавский, е. Войскунский и И. Лукодьянов, Г. Гор, И. ефремов, О. Ларионова, Г. Мартынов, В. Савченко, С. Снегов, братья А. и Б. Стругацкие и мн. др.

В 1970-е гг. история фантастики совершает очередной виток и вновь, по меткому определению Кира Бритиков А.Ф. Русский советский научно-фантастический роман. Л., 1970. С. 269.

Булычева5, превращает недавнюю властительницу дум в «падчерицу эпохи». Печатные площади, отводимые для фантастических произведений, сокращаются, и основной проблемой писателей-фантастов становится невозможность представить своё произведение на суд читателей. Право на выпуск фантастической литературы получают всего несколько центральных книжных издательств («Молодая гвардия», «Детская литература»).

Для местных и региональных издательств определяется определенная квота на публикацию фантастических произведений, которые те предпочитают использовать для выпуска хорошо известных, выдержавших неоднократные переиздания произведений отечественных фантастов. На такие книги было значительно проще получить разрешение Госкомиздата. К основным проблемам фантастики 1970-х гг. можно отнести недостаточ­ ное количество издательских площадей, отводимых для фантастических произведений; отношение офици­ альных структур к фантастике как к литературе для юношества либо несерьезному, развлекательному, лег­ кому чтению; разобщенность писателей-фантастов.

Исследователи, критики, писатели сходятся во мнении, что 1970-е гг. стали для российской фантастики временем кризиса. В монографии «Вселенная за пределами догмы» известный исследователь Л. Геллер констатирует: «в начале 70-х гг. закончился период расцвета советской научной фантастики. Остается надеяться, что НФ лишь дремлет и еще проснется – в момент новой оттепели, если она будет»6.

Однако с тем, что 1970-е гг. являются завершением периода «золотого века русской фантастики» соглашаются не все.7 Относительно времени завершения треБулычёв Кир Падчерица эпохи: Избранные работы о фантастике. М., 2004.

Геллер Л. Вселенная за пределом догмы: размышления о советской фантастике. London, 1985. С. 400.

Российское литературоведческое сообщество пока не располагает серьезным анализом того, что происходило с тьего периода общей договоренности критиков пока нет. Чаще всего встречается мнение, что следующий этап можно исчислять с начала или середины 1990-х гг., когда, после прекращения существования Советского Союза, в России появляется книжный рынок, построенный по зарубежным аналогам. Даже если критик не говорит об этом прямо, его позицию можно установить по косвенным признакам. Так, например, составляя материал по освещению в отечественной фантастике какой-либо определенной темы в фантастике ХХ века (например, изображение пришельцев, женских образов, проблема отношения с окружающей средой, изображение социального общества)8, иногда авторы используют общую схему. Для анализа приводятся примеры из произведений начала века, послевоенной литературы, «золотого века русской фантастики» и текстов писателей новейшего времени – 1990-2000-х гг. То есть, фактически, тем самым критики (умышленно или непреднамеренно) исходят из того, что за периодом 1960-х гг. сразу следует этап новейшей фантастики. Между тем, никто не оспаривает мнение, что между советской (написанной до 1990-х гг.) и российской фантастикой (произведения, написанные после 1991 г.) существует значительная разница. если следовать предлагаемой в подобных статьях логике, получается, что миллионы почитателей, проживающих на всей территории СССР, почему-то практически в одночасье сменили мнение о фантастике, требования к ней, а сотни авторов стали применять для построения вымышленных миров совершенно иные, незнакомые им ранее методы и приемы. Невольно возникают воотечественной фантастикой в 1970-х гг. и в более позднее время, поэтому большинство обобщений, приведенных далее, основаны на анализе критических материалов различной степени проработанности и серьезности.

Володихин Д., Чёрный И. Незримый бой // если. №2 (120),

2003. С. 267-277; Гончаров В. Волшебники в звездолетах // если. №3(133), 2004. С. 267-274; елисеев Г. Не надо грязи! // если. №2 (144), 2005. С. 227-235 и др.

просы: в чем причина столь резкого изменения? как оно произошло? что позволило смениться всей системе фантастической литературы в России? и, случилось ли это, на самом деле, в одно мгновение?

По нашему мнению, ответы на эти непростые вопросы можно получить, лишь исследовав фантастику, написанную и увидевшую свет в переходное, рубежное, пограничное время. Фантастику, которая была написана между 1970-м и 2000-м гг.

Проведя такой анализ, мы пришли к убеждению, что литературный процесс с начала 1980-х – до середины 1990-х гг. в истории русской фантастики целесообразно рассматривать в качестве отдельного, самостоятельного периода – четвертого этапа ее развития, имеющего отличия от предыдущих и от последующего. Косвенно нашу теорию подтверждает существование встречающегося во многих публикациях и бытующего в среде критиков, любителей фантастики термина «четвертое поколение», «четвертая волна».

И, хотя общепринятого его определения нет, и он, как правило, служит для обозначения той или иной группы писателей, мы полагаем, что четвертым поколением русских писателей-фантастов можно считать как раз всех тех, чье творчество стало известно широкой читательской аудитории в обозначенный нами временной промежуток 1980-1990-х гг. Именно при анализе их творчества фиксируются многие изменения, которые затем, во второй половине 1990-х гг., разовьются в новые направления фантастики. Именно в этот период заметны переходные процессы в понимании и рассмотрении традиционных для фантастики тем. Авторы, вошедшие в литературу в этот период, прокладывали новые дороги, ставили бесчисленные эксперименты с формой, жанровыми образованиями. В этом легко убедиться, обратившись к текстам, опубликованным в сборниках ВТО МПФ.

еще одним доказательством значительного оживления и изменения литературного процесса развития российской фантастики может служить выход сборника Фантастика: четвертое поколение9, увидевшего свет в 1991 г. В эту книгу вошли произведения на тот момент молодых авторов-фантастов. Помимо того, что само название сборника говорит о выделении составителями нового поколения фантастов, издание содержит предисловие, разъясняющее издательскую позицию. В предисловии к сборнику Б.Н. Стругацкий, как представитель фантастики 1960-х гг., в качестве наставника, обращается к молодым авторам, называя их «семидесятниками». Действительно, если проследить творческие биографии включенных в состав издания фантастов, окажется, что почти у каждого из них к началу 1980-х гг. было написано несколько рассказов или повесть. Некоторые из них были даже опубликованы, то есть, формально, можно считать, что авторы литературно состоялись в 1970-х гг. Однако, обратите внимание на то, в каких изданиях дебютировали фантасты: «За ленинское воспитание», «Молодой дальневосточник», «Металлург», «Донбасс», «Молодая смена», «Рабочая смена», «Парус» и т. д. Вряд ли кто-то станет причислять эти региональные газеты и журналы к специализированным литературным изданиям.



Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 7 |
Похожие работы:

«УДК 005.336.4: 004.9 СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕНЦИИ В УПРАВЛЕНИИ ЗНАНИЯМИ НА РОССИЙСКИХ ПРЕДПРИЯТИЯХ ЭНЕРГЕТИКИ Вильгельм Екатерина Викторовна, аспирант кафедры менеджмента Мордовский государственный университет имени Н.П. Огарева, г. Саранск e-mail: ekaterina.vilgelm@gmail.com В статье рассмотрена проблема управления знаниями на современных энерг...»

«1 Протокол № АЭФ-АХО-118 Заседания Единой комиссии Заказчика (АО "КСК") г. Москва 20 января 2017 г. Заказчик: Акционерное общество "Курорты Северного Кавказа" 1. (далее АО "КСК", ИНН 2632100740).На заседании Единой комиссии присутствовали: 2. Исаев Сергей Петрович, Синицина Ольга Алексеевна,...»

«ПРОТОКОЛ общественных обсуждений в форме общественных слушаний материалов проектной документации АО "Апатит" "Восточный рудник. Карьер Центральный. Отработка запасов апатит-нефелиновых руд...»

«WEB ПО АвтоГРАФ – Руководство пользователя Оглавление Введение Начало работы Интерфейс программы Транспорт Создание группы Создание\редактирование объекта Настройка программы Меню настройки рейсов Меню настройки датчиков Дискретные датчики Счетчики Флаги....13 Меню настройки фильтрации Меню настройки баков Мен...»

«1. КАНАЛИРОВАНИЕ и "ЭФФЕКТ ТЕНЕЙ" Когда заряженные частицы падают на слабоупорядоченный твердый объект, их рассеяние происходит более или менее хаотично, поскольку они сталкиваются с отдельными атомами. Однако, ко...»

«Электронный научно-образовательный журнал ВГСПУ "Грани познания". №1(35). Февраль 2015 www.grani.vspu.ru А.Е. ИСТОМИНА (Волгоград) СПЕЦИФИКА РЕАЛИЗАЦИИ КОГНИТИВНО-ИНФОРМАЦИОННЫХ КАТЕГОРИЙ ЖАНРА "ФЕЛЬЕТОН" Анализируются когнитивно-информационные категории...»

«ЗРИТЕЛЬНЫЙ СКРИНИНГ ДЛЯ УЧАЩИХСЯ НАЧАЛЬНОЙ ШКОЛЫ: ПИЛОТНОЕ ИССЛЕДОВАНИЕ Т.А. Подугольникова1 Институт проблем передачи информации им. А.А. Харкевича, РАН, Москва М.О. Шубина, Е.В.Черкасова ГБОУ СОШ №99 ЦППРиК "...»

«1 ББК 41.47+46-6я7 УДК 635.07(073) П 80 Рассмотрено и рекомендовано к использованию заседанием кафедры земледелия и ТППР, протокол №1 от "23" сентября 2015г., кафедры зоотехнии и ТППЖ, протокол № 1 от "23" сентября 2015г., учебнометодическим...»

«П РА К Т И Ч Е С К А Я эндокринология под редакцией члена-корреспондента РАМН Г. А. Мельниченко Москва • 2009 УДК 616.43 ББК 54.15 П69 Авторы: Мельниченко Галина Афанасьевна — чл.-кор. РАМН, ФГУ ЭНЦ Росмедтехнологий; Иловайская Ирена Адольфовна — канд. мед. наук, ФГУ ЭНЦ Росмедт...»

«РАБОЧАЯ ПРОГРАММА кружка Мир театра для2 А класса Булаева Ольга Николаевна, высшая категория МОУ СОШ с.Репное Балашовского района Саратовской области 2016 – 2017 учебный год Программа кружка " Мир театра" для начального общего образования разработана на основе нормативных документов: гл....»

«О.К. Павлова СОСЛОВНОЕ ПРИЗРЕНИЕ И БЛАГОТВОРИТЕЛЬНОСТЬ ПЕТЕРБУРГСКОГО КУПЕЧЕСТВА ВО ВТОРОЙ ПОЛОВИНЕ XIX — НАЧАЛЕ XX в. Сословное призрение было введено в России Петром I, получило развитие при Екатерине II и законодательно сохранялось до начала ХХ в. В соответствии с российскими законами призрение как обязанность возлагалось на сословные общес...»

«Договор поставки № _ г. Химки Московской области "_" _ 2015 г. Общество с ограниченной ответственность "Эскорт Сервис", именуемое в дальнейшем "Поставщик" в лице генерального директора _, действующего на основании устава, с одной стороны, и...»

«Научно-Производственный Центр Ревитализации и Здоровья АКТИВНОЕ ДОЛГОЛЕТИЕ МАЙ 2014 года № 4 (18) www.npcriz.ru ТЕМА НОМЕРА: 9 мая День Победы в Великой Отечественной войне над фашистской Германией. Тяжело видеть слезы ветеранов. Слова бла...»

«QUMO Altair 702 Планшет ИНСТРУКЦИЯ ПО ЭКСПЛУАТАЦИИ ОБЩАЯ ИНФОРМАЦИЯ Уважаемый покупатель, мы знаем, что у Вас был выбор и благодарим за то, что Вы выбрали планшет QUMO Altair 702. Прежде чем начать...»

«Аналитический обзор исполнения доходной части государственного бюджета за январь месяц 2016 года. За январь месяц 2016 года Государственной налоговой службой при Правительстве Кыргызской Республики собрано налогов и платежей в сумме 49...»

«УДК 004: 528.91 В.В. Осипов СГГА, Новосибирск АНАЛИЗ МЕТОДОВ СОЗДАНИЯ ЦИФРОВЫХ МОДЕЛЕЙ ПОВЕРХНОСТЕЙ В статье рассмотрены основные методы построения цифровых моделей поверхностей на основе пространственных данных с применением ArcGis. Для определения более корректной модели поверхности выполнены экспериментал...»

«Классики социологии О 1994 г. Э. ГИДДЕНС Социология* ПРЕДИСЛОВИЕ За последнее десятилетие в социологии, как, впрочем, и в других общественных науках, произошли существенные изменения. Однако эти изменения, как правило,...»

«“Компания АКОН” Киев, Москва, Минск г. Киев: ул. Лебедева-Кумача 6, оф. 48. тел: (+38044) 496-29-60, (+38067) 442-33-89 e-mail: sales@akon.com.ua, http://www.akon.com.ua КАТАЛОГ МОДУЛИ УСО РАЗВЯЗКИ, ПЛАТЫ АЦП-ЦАП,...»

«Гарантийный талон Модель Дата продажи Продавец (подпись, печать) Изделие проверено. Претензий не имею. С условиями гарантии ознакомлен и согласен. Купольная IP видеокамера Покупатель _ (подпись) с ИК-подсветкой Гарантийный срок – 1 год со дня продажи. При покупке изделия требуйте его полной проверки и заполнения гарантийного VC-6200 IR тало...»

«Муниципальное бюджетное общеобразовательное учреждение "Средняя общеобразовательная школа № 4" города Ханты-Мансийска Рабочая программа по курсу "Истоки" для 5 "Г" класса Составитель: Гниденко Е.В. Ханты-Мансийск, 2016 ПОЯСНИТЕЛЬНАЯ ЗАПИСКА I. Рабочая программа разработана на основе Федерального государственного стандарта основного общ...»

«ственную деятельность и распоряжаться результатами своего труда. МТС по существу поглотили колхозы, превратили их в свои структурные под­ разделения, установив над ними жесткую опеку и контроль. Объективно назревала реорганизация МТС, передача их техники колхозам. ПРИМЕЧАНИЯ Государственный архив Липецкой области...»

«МЕЖДУНАРОДНЫЙ НАУЧНЫЙ ЖУРНАЛ "ИННОВАЦИОННАЯ НАУКА" №1/2016 ISSN 2410-6070 5.Об инновационных технологиях в сфере геологоразведки и добычи полезных ископаемых. [Электронный ресурс] http://i-russia.ru/all/weekthemes/26246...»

«Идеальные корпоративные подарки +7 495 646 80 04 ПОДАРОЧНЫЙ ЛАРЕЦ С ЧАЕМ ELITE TEABOX PREMIUM Это Rolex в мире наборов элитных чаев. Статусный и благородный, он не знает равных среди корпоративных подарков класса luxury. Его бла...»

«Л.В. Тетова Коммуникативные стратегии в политическом дискурсе Ни для кого не является секретом, что язык по своей сути является мощным средством коммуникативного воздействия, позволяющим не просто описывать какие-либо объекты ил...»

«Пояснительная записка. Рабочая программа по английскому языку составлена на основе федерального компонента государственного стандарта основного общего образования. Данная рабочая программа ориен...»

«Приложение 1. Краткие сведения о Родезии (данные приведены по состоянию на 1979 год, карта приводится по состоянию на 2004 год) Общие сведения. Родезия (до 1966 года – Южная Родезия, с 1980 года – Республика Зимбабве) расположена в Южной Африке на южной границе африканской тропической зоны межд...»

«1 ЛЕКЦИЯ №18 КВАНТОВЫЕ ЯВЛЕНИЯ Свойства фотонов. Масса и импульс фотона. Давление света До сих пор при объяснении квантовых оптических явлений мы использовали только одну характеристику фотона его энергию = h. Помимо энергии, фотон обладает также массой и импульсом (количеством движения). Формула для мас...»







 
2017 www.doc.knigi-x.ru - «Бесплатная электронная библиотека - различные документы»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.